गुरुस्मृति र घरघरमा गुरुकुल अभियानको सन्देश

– डा. उमेशप्रसाद घिमिरे

उपक्रम: गुरुदीपबाट सभ्यताको आलोक

सभ्यताको इतिहास केवल राजाहरू, युद्धहरू र साम्राज्यहरूको इतिहास होइन ; त्यो ज्ञानको परम्परा, मूल्यको निरन्तरता र संस्कृतिको संरक्षणको इतिहास पनि हो । कुनै पनि राष्ट्रको वास्तविक शक्ति उसका भवन, सडक वा आर्थिक सूचकाङ्कले मात्र निर्धारण गर्दैन ; त्यसको आत्मा उसको ज्ञानपरम्परा, नैतिक चेतना र सांस्कृतिक स्मृतिमा निहित हुन्छ । यही दृष्टिले हेर्दा भारतीय सभ्यताको सबैभन्दा दीर्घजीवी र जीवन्त संस्था गुरुशिष्य परम्परा हो । वेदकालदेखि नै ज्ञानलाई वस्तु होइन, संस्कार मानिएको छ । ज्ञान केवल सूचना सञ्चय होइन ; आत्मपरिष्कार, विवेक, अनुशासन र लोकमङ्गलको साधना हो । त्यसैले उपनिषद्ले स्पष्ट घोषणा गरेको छ

“तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्।” (मुण्डकोपनिषद् १.२.१२)

यस मन्त्रले गुरुको आवश्यकता केवल शिक्षा प्राप्तिका लागि होइन, सत्यको अनुभूति र जीवनदृष्टिको निर्माणका लागि रहेको उद्घोष गर्दछ । त्यसैले सनातन परम्परामा गुरु विद्यालयका शिक्षक मात्र होइनन् ; धर्मका व्याख्याता, संस्कृतिका संवाहक, दर्शनका साधक र समाजका नैतिक मार्गदर्शक हुन् । गुरुपूर्णिमा यसै गुरुतत्त्वप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्ने सांस्कृतिक पर्व हो । महर्षि वेदव्यासको स्मरणसँग जोडिएको यो पर्व ज्ञान, अनुसन्धान, शास्त्ररचना र गुरुपरम्पराको अखण्ड प्रवाहको उत्सव पनि हो । यस दिन गुरुप्रति व्यक्त गरिने श्रद्धा केवल धार्मिक अनुष्ठान होइन ; ज्ञानको ऋण स्वीकार गर्ने सभ्यताको विनम्र अभिव्यक्ति हो ।

आज जब समाज तीव्र प्रविधिपरिवर्तन, उपभोक्तावाद, सांस्कृतिक विस्मृति र नैतिक विचलनका अनेक चुनौतीसँग जुधिरहेको छ त्यतिबेला गुरुपूर्णिमाको सन्देश झन् सान्दर्भिक बनेको छ । सूचना बढेको छ, तर आत्मबोध घटेको छ ; प्रविधि उन्नत भएको छ तर मूल्यचेतना कमजोर हुँदै गएको छ । यस्तो अवस्थामा गुरु–परम्पराको पुनर्स्मरण अतीतप्रतिको मोह होइन, भविष्यको आवश्यकता हो । यही सन्दर्भमा पाशुपत क्षेत्रको ऐतिहासिक शङ्कराचार्य मठमा सम्पन्न ब्रह्मलीन सन्तशिरोमणि परमपूजनीय श्री १००८ डा. स्वामी रामानन्द गिरिजी महाराजको नवौँ स्मृतिमहोत्सव तथा गुरुपूर्णिमाविशेष समारोहलाई केवल धार्मिक कार्यक्रमका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन । यसले गुरुकुलीय शिक्षा, संस्कृत भाषा, अनुसन्धान, आध्यात्मिक साधना, स्तोत्रपरम्परा र सांस्कृतिक पुनर्जागरणलाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने प्रयास गरेको छ ।

करिब दुई सय पचास साधकद्वारा सम्पन्न सौन्दर्यलहरी र गोपीगीतको सामूहिक पारायण, ‘घरघरमा गुरुकुल अभियान’ को विस्तार, ‘पाशुपत क्षेत्रका ६४ सिद्धलिङ्ग’ अनुसन्धानग्रन्थको शिवार्पण तथा विद्वत्सम्मानका कार्यक्रमहरूलाई एउटै सांस्कृतिक परिप्रेक्ष्यमा हेर्दा एउटा स्पष्ट सन्देश प्राप्त हुन्छ-सनातन परम्परा केवल स्मरणमा होइन ; अध्ययन, अनुसन्धान, अभ्यास र पुस्तान्तरणमा जीवित रहन्छ । यस समारोहको सबैभन्दा प्रेरणादायी पक्ष यही हो कि यहाँ अतीतको गौरवको वर्णनमात्र गरिएको छैन ; त्यस गौरवलाई वर्तमानको जीवनपद्धतिसँग जोड्ने ठोस प्रयास पनि गरिएको छ । गुरुकुललाई आश्रमको सीमाबाट निकालेर घरघर पुर्‍याउने अभियान, शास्त्रलाई पुस्तकालयबाट समाजमा पुर्‍याउने प्रयत्न र अनुसन्धानलाई केवल प्राज्ञिक अभ्यासमा सीमित नराखी सांस्कृतिक पुनर्जागरणको आधार बनाउने दृष्टि । यी सबै पक्षले यस समारोहलाई समकालीन नेपालका लागि विशेष अर्थपूर्ण बनाएका छन् । त्यसैले यो लेख कुनै कार्यक्रमको विवरण मात्र होइन; गुरुपरम्पराको दार्शनिक महत्त्व, स्वामी रामानन्द गिरिजी महाराजको सांस्कृतिक योगदान, गुरुकुलीय शिक्षाको समसामयिक आवश्यकता तथा पाशुपत क्षेत्रबाट आरम्भ भएको सांस्कृतिक पुनर्जागरणको सम्भावनाको विश्लेषण गर्ने प्रयास हो ।

स्वामी रामानन्द गिरिजी : परम्परालाई युगसँग जोड्ने द्रष्टा

कुनै पनि युगको मूल्याङ्कन त्यस युगले जन्माएका महापुरुषहरूको दृष्टि र कृतित्वबाट गरिन्छ । इतिहासका केही व्यक्तित्व यस्ता हुन्छन्, जसले केवल आफ्नो समयलाई प्रभाव पार्दैनन्, उनीहरूले भविष्यका लागि पनि वैचारिक आधारशिला निर्माण गर्छन् । ब्रह्मलीन सन्तशिरोमणि परमपूजनीय श्री १००८ डा. स्वामी रामानन्द गिरिजी महाराज त्यस्ता सन्त-विद्वान् हुनुहुन्थ्यो, जसले सनातन धर्मलाई कर्मकाण्डको सीमाभन्दा माथि उठाएर ज्ञान, साधना, अनुसन्धान, संस्कार र समाजसेवाको समन्वित जीवनदर्शनका रूपमा स्थापित गर्ने प्रयत्न गर्नुभयो । उहाँको जीवनको मूल विशेषता परम्पराप्रतिको अटुट निष्ठा र समयको आवश्यकताप्रतिको गहिरो संवेदनशीलता थियो । उहाँका लागि गुरुकुल केवल विद्यार्थी बस्ने आश्रम थिएन ; त्यो राष्ट्रको नैतिक, बौद्धिक र सांस्कृतिक पुनर्निर्माण गर्ने प्रयोगशाला थियो । त्यसैले उहाँले संस्कृत शिक्षालाई केवल भाषाशिक्षा नभई जीवनशिक्षाका रूपमा व्याख्या गर्नुभयो । शास्त्रको अध्ययन व्यवहारमा नउत्रिएसम्म त्यसको सार्थकता अधुरो रहने उहाँको स्पष्ट मान्यता थियो ।

स्वामी रामानन्द गिरिजी महाराजको अर्को विशिष्ट योगदान पाशुपत क्षेत्रको आध्यात्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वलाई पुनःस्थापित गर्ने अभियान हो । पाशुपत क्षेत्रलाई उहाँले केवल तीर्थस्थलका रूपमा होइन, वैदिक अध्ययन, शैवदर्शन, गुरुपरम्परा र अनुसन्धानको जीवन्त केन्द्रका रूपमा हेर्नुभयो । यही कारण उहाँको प्रेरणाबाट गुरुकुलीय शिक्षा, शास्त्रचर्चा, अनुसन्धान, प्रकाशन तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू समानान्तर रूपमा अघि बढे । गुरुको महानता केवल उहाँले दिएका उपदेशमा मापन हुँदैन ; उहाँका शिष्यहरूले अघि बढाएको जीवन्त परम्परामा पनि मापन हुन्छ । यस दृष्टिले हेर्दा नवौँ स्मृतिमहोत्सवका अवसरमा सम्पन्न कार्यक्रमहरू स्वामी रामानन्द गिरिजी महाराजप्रति श्रद्धाञ्जलि मात्र थिएनन् ; ती उहाँको अधूरो सपनालाई निरन्तरता दिने सजीव अभिव्यक्ति पनि थिए । ‘घरघरमा गुरुकुल अभियान’, सौन्दर्यलहरी र गोपीगीत को सामूहिक पारायण, विद्वत्सम्मान तथा ‘पाशुपत क्षेत्रका ६४ सिद्धलिङ्ग’ अनुसन्धानग्रन्थको शिवार्पण ।यी सबै कार्यक्रमले एउटै सन्देश दिएका छन् कि गुरुको स्मृति मूर्तिमा होइन, कर्ममा जीवित रहन्छ ।

सनातन परम्परामा स्मृतिमहोत्सवको अर्थ विगतको सम्झना मात्र होइन ; आदर्शको पुनः प्रतिबद्धता पनि हो। त्यसैले स्वामी रामानन्द गिरिजी महाराजको नवौँ स्मृतिमहोत्सवलाई भावनात्मक समारोहका रूपमा मात्र बुझ्नु उचित हुँदैन । यो त ज्ञानपरम्पराको निरन्तरता, गुरुकुलीय शिक्षाको पुनर्जागरण र संस्कृतिको भविष्यप्रतिको सामूहिक संकल्पको सार्वजनिक अभिव्यक्ति थियो ।

पाशुपत क्षेत्र : आस्थाभन्दा माथि ज्ञानसभ्यताको केन्द्र

नेपालको सांस्कृतिक इतिहासमा पाशुपत क्षेत्रको परिचय केवल पशुपतिनाथ मन्दिरसम्म सीमित छैन । यो क्षेत्र वैदिक ऋषिपरम्परा, शैव साधना, तान्त्रिक उपासना, संस्कृत विद्याभ्यास, आश्रमसंस्कृति र गुरुकुलीय शिक्षाको दीर्घ इतिहास बोकेको आध्यात्मिक भूगोल हो। यहाँका प्रत्येक देवालय, प्रत्येक शिवलिङ्ग, प्रत्येक घाट र प्रत्येक मठले नेपालको सांस्कृतिक स्मृतिलाई जीवन्त राखेका छन् । वर्तमान समयमा तीर्थको अर्थ प्रायः दर्शन र पूजा-अर्चनामा सीमित हुने गरेको छ तर पौरस्त्य तीर्थपरम्परामा तीर्थ ज्ञान, तप, अनुसन्धान र संस्कृतिको केन्द्र पनि हो । नालन्दा, तक्षशिला, काशी, काञ्ची र श्रृङ्गेरीजस्तै पाशुपत क्षेत्रले पनि शताब्दीयौँदेखि शास्त्र, साधना र समाजलाई जोड्ने भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ ।

यसै कारण पाशुपत क्षेत्रमा सम्पन्न गुरुपूर्णिमाविशेष समारोहको महत्त्व सामान्य धार्मिक कार्यक्रमभन्दा धेरै माथि पुग्छ । यहाँ सम्पन्न प्रत्येक गतिविधि सामूहिक स्तोत्रपारायण, अनुसन्धानग्रन्थको शिवार्पण, विद्वत्सम्मान र गुरुकुलीय अभियान पाशुपत क्षेत्रलाई पुनः ज्ञानकेन्द्रका रूपमा स्थापित गर्ने दीर्घकालीन सांस्कृतिक प्रयासका सूचक हुन् ।

‘सौन्दर्यलहरी’ र ‘गोपीगीत’ : शास्त्र, साधना र संस्कृतिको त्रिवेणी

कुनै पनि सभ्यताको दीर्घजीविता त्यसका ग्रन्थ, गुरु र साधना-परम्पराको निरन्तरतामा निर्भर हुन्छ। सनातन वैदिक परम्पराले वेद, उपनिषद्, गीता, पुराण, स्तोत्र र भक्तिकाव्यलाई केवल धार्मिक पाठका रूपमा सीमित राखेन ; तिनलाई व्यक्तित्व निर्माण, नैतिक अनुशासन, आध्यात्मिक उन्नयन र सांस्कृतिक एकताको आधारका रूपमा विकसित गर्‍यो । त्यसैले पाशुपत क्षेत्रमा सम्पन्न ‘सौन्दर्यलहरी’ र ‘गोपीगीत’को सामूहिक पारायणलाई केवल धार्मिक अनुष्ठानका रूपमा बुझ्नु यसको वास्तविक महत्त्वलाई सङ्कुचित गर्नु हुनेछ । भगवत्पाद आदिशङ्कराचार्यकृत सौन्दर्यलहरी संस्कृत साहित्यको अनुपम रत्न हो । यो केवल देवीस्तुति मात्र होइन ; अद्वैत वेदान्त, शाक्तदर्शन, तन्त्रसाधना, काव्यशास्त्र र आध्यात्मिक अनुभूतिको अद्वितीय समन्वय हो । यसका श्लोकहरूमा भाषिक सौष्ठव, दार्शनिक गाम्भीर्य, आध्यात्मिक अनुभूति र काव्यिक माधुर्यको दुर्लभ संगम पाइन्छ । त्यसैले सौन्दर्यलहरी को अध्ययन केवल पठनको विषय होइन, साधनाको प्रक्रिया मानिएको छ ।

त्यसैगरी श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्धमा वर्णित गोपीगीत वैष्णव भक्तिदर्शनको शिखर अभिव्यक्ति हो । गोपीहरूको विरह केवल लौकिक प्रेमको चित्रण होइन; सीमित जीवात्माले असीम परमात्माप्रति गर्ने अनन्य प्रेम, आत्मसमर्पण र तत्त्वान्वेषणको काव्यमय स्वर हो । वैष्णवाचार्यहरूले गोपीगीत लाई पराभक्ति को उत्कृष्ट प्रतिमानका रूपमा व्याख्या गरेका छन् । त्यसैले यसको पारायणले केवल भक्तिभाव जगाउँदैन ; आत्मा र परमात्माबीचको आध्यात्मिक सम्बन्धलाई अनुभूत गराउने साधना पनि प्रदान गर्दछ । गुरुपूर्णिमाको सन्दर्भमा यी दुवै ग्रन्थको सामूहिक पारायण हुनुको आफ्नै सांस्कृतिक अर्थ छ । एकातिर सौन्दर्यलहरीले ज्ञान, ध्यान र शक्तिसाधनाको मार्ग उद्घाटित गर्छ भने अर्कोतिर गोपीगीतले प्रेम, समर्पण र भक्तिको चरम आदर्श प्रस्तुत गर्छ । ज्ञान र भक्तिको यही समन्वय सनातन धर्मको मौलिक विशेषता हो । ज्ञानविहीन भक्ति अन्धश्रद्धामा रूपान्तरित हुन सक्छ भने भक्तिविहीन ज्ञान शुष्क बौद्धिकतामा सीमित रहन सक्छ । यी दुईको समन्वयले मात्र पूर्ण आध्यात्मिक व्यक्तित्व निर्माण हुन्छ ।

यही कारण सामूहिक स्तोत्रपारायणको परम्परालाई केवल धार्मिक कर्मकाण्डको दृष्टिले मूल्याङ्कन गर्नु पर्याप्त हुँदैन । मनोविज्ञानका दृष्टिले सामूहिक पाठले एकाग्रता, स्मरणशक्ति, अनुशासन र सामूहिक चेतनाको विकास गर्छ । भाषाशास्त्रीय दृष्टिले यसले संस्कृत उच्चारणको शुद्धता र वाचिक परम्पराको संरक्षण गर्दछ। संगीतशास्त्रीय दृष्टिले यसले लय, स्वर र सामूहिक अभिव्यक्तिको संस्कार विकास गर्छ । समाजशास्त्रीय दृष्टिले यसले पुस्ताबीचको सांस्कृतिक निरन्तरता सुदृढ बनाउँछ । त्यसैले यस्ता कार्यक्रमहरू धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई बहुआयामिक सांस्कृतिक शिक्षणप्रक्रिया पनि हुन् ।

घरघरमा गुरुकुल : परम्पराको आधुनिक पुनर्पाठ

यस समारोहको सबैभन्दा मौलिक पक्ष ‘घरघरमा गुरुकुल अभियान’ को अवधारणा हो । यसले गुरुकुललाई भौगोलिक सीमाभित्र बन्द संस्थाबाट मुक्त गरी सामाजिक अभियानमा रूपान्तरण गर्ने प्रयत्न गरेको छ । परम्परागत गुरुकुलको मूल आत्मा गुरु–शिष्य सम्बन्ध, अनुशासन, स्वाध्याय, साधना र संस्कार थियो ; भवन वा आश्रम त्यसका साधनमात्र थिए । यदि ती मूल मूल्यहरू घरघरमा स्थापित गर्न सकिन्छ भने प्रत्येक परिवार नै गुरुकुल बन्न सक्छ भन्ने अवधारणाले यस अभियानलाई विशिष्ट बनाएको छ । वि.सं. २०७७ देखि सञ्चालनमा रहेको यस अभियानले डिजिटल माध्यमलाई संस्कारप्रसारको उपकरण बनाएको छ । आज सूचनाप्रविधि प्रायः मनोरञ्जन, व्यापार वा औपचारिक शिक्षामा सीमित देखिन्छ तर यही माध्यमलाई शास्त्राध्ययन, संस्कृत भाषा, स्तोत्र, धर्मदर्शन र नैतिक शिक्षाको प्रसारमा प्रयोग गर्नु दूरदर्शी सांस्कृतिक प्रयोग हो । यसले परम्परा र आधुनिकताबीच कृत्रिम द्वन्द्व नभई सृजनात्मक समन्वय सम्भव रहेको सन्देश दिन्छ ।

यद्यपि यस्ता अभियानको दीर्घकालीन प्रभावका लागि केही पक्षमा निरन्तर ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ । स्तोत्रपारायणसँगै त्यसको अर्थ, दर्शन र व्यवहारिक सन्देशको अध्ययनलाई पनि समान महत्त्व दिनुपर्छ । संस्कृत शिक्षालाई केवल पाठस्मरणमा सीमित नराखी व्यावहारिक संवाद, अनुसन्धान, प्रकाशन र युवा सहभागितासँग जोड्न आवश्यक छ । डिजिटल गुरुकुललाई अनुसन्धानाधारित पाठ्यसामग्री, प्रशिक्षक निर्माण र शास्त्रीय प्रमाणिकतासँग निरन्तर समृद्ध बनाउन सके यसले नेपालको सांस्कृतिक पुनर्जागरणमा दीर्घकालीन योगदान पुर्‍याउन सक्छ । यही कारण ‘घरघरमा गुरुकुल अभियान’ एउटा कार्यक्रम मात्र होइन ; यो गुरुपरम्पराको आधुनिक पुनर्पाठ हो । यसले गुरुकुलको आत्मालाई बचाउँदै त्यसको स्वरूपलाई समयानुकूल रूपान्तरण गर्ने सशक्त सम्भावना प्रस्तुत गरेको छ ।

‘पाशुपत क्षेत्रका ६४ सिद्धलिङ्ग’ : अनुसन्धानबाट सम्पदा संरक्षणतर्फ

कुनै पनि राष्ट्रको सांस्कृतिक सम्पदा केवल मन्दिर, मूर्ति वा पुरातात्त्विक अवशेषमा सीमित हुँदैन ; त्यससँग सम्बन्धित ज्ञान, आख्यान, परम्परा, दर्शन र ऐतिहासिक स्मृतिको अभिलेखीकरणमा पनि त्यसको दीर्घकालीन संरक्षण निर्भर हुन्छ । आधुनिक सम्पदाशास्त्रले पनि कुनै सम्पदाको संरक्षणका लागि त्यसको अनुसन्धान, दस्तावेजीकरण, प्रकाशन र पुस्तान्तरणलाई आधारभूत आवश्यकता मानेको छ । यस दृष्टिले पाशुपत क्षेत्रमा सम्पन्न समारोहमा ‘पाशुपत क्षेत्रका ६४ सिद्धलिङ्ग’ अनुसन्धानग्रन्थको शिवार्पण विशेष महत्त्वको सांस्कृतिक घटना हो । पाशुपत क्षेत्रलाई अधिकांश श्रद्धालुले पशुपतिनाथ मन्दिरको सीमित परिधिमा बुझ्ने गरेका छन् तर पुराण, स्थानीय परम्परा, शैवागम, तन्त्रग्रन्थ तथा ऐतिहासिक अभिलेखहरू अध्ययन गर्दा सम्पूर्ण पाशुपत क्षेत्र असङ्ख्य शिवलिङ्ग, देवालय, आश्रम, घाट, सिद्धपीठ र साधनास्थलीहरूको विशाल आध्यात्मिक क्षेत्रका रूपमा विकसित भएको देखिन्छ । यिनैमध्ये चौसट्ठी सिद्धलिङ्ग परम्पराले शैव उपासना, तीर्थसंस्कृति र पाशुपत दर्शनमा विशिष्ट स्थान ओगटेको छ ।

दुःखको विषय, तीर्थ–परम्पराको ठूलो हिस्सा अझै पनि मौखिक परम्परा, स्थानीय विश्वास वा विखण्डित अभिलेखमा सीमित छ । यदि यस्ता सम्पदाको समयमै अनुसन्धान, अभिलेखीकरण र प्रकाशन गरिएन भने भावी पुस्ताले सांस्कृतिक इतिहासको महत्त्वपूर्ण कडी गुमाउने जोखिम रहन्छ । यही सन्दर्भमा प्रकाशित ‘पाशुपत क्षेत्रका ६४ सिद्धलिङ्ग’ ग्रन्थलाई एउटा साधारण धार्मिक पुस्तकका रूपमा नभई सांस्कृतिक सम्पदाको प्रामाणिक दस्तावेजका रूपमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ । यस ग्रन्थको महत्त्व केवल शिवलिङ्गहरूको सूची प्रस्तुत गर्नुमा छैन ; यसले पाशुपत क्षेत्रको धार्मिक भूगोल, पुराणिक सन्दर्भ, स्थानीय परम्परा, ऐतिहासिक विकासक्रम र शैव साधनाको निरन्तरताबीच अन्तरसम्बन्ध खोज्ने प्रयास गरेको छ । यस प्रकारको अनुसन्धानले नेपालमा तीर्थ-अध्ययन, सांस्कृतिक भूगोल, सम्पदा-अध्ययन तथा धर्मइतिहासका क्षेत्रमा नयाँ विमर्शको आधार तयार पार्न सक्छ । गुरुपूर्णिमाको अवसरमा यस ग्रन्थको शिवार्पण हुनुको प्रतीकात्मक अर्थ पनि अत्यन्त गहन छ । गुरुको सम्मान केवल माल्यार्पण वा श्रद्धाञ्जलिमा सीमित हुँदैन ; गुरुले देखाएको ज्ञानमार्गलाई अनुसन्धान, लेखन, प्रकाशन र समाजोपयोगी कार्यद्वारा निरन्तर अगाडि बढाउनु नै वास्तविक गुरुदक्षिणा हो । यस अर्थमा यो ग्रन्थ स्वामी रामानन्द गिरिजी महाराजप्रति श्रद्धाञ्जलि मात्र होइन ; उहाँले प्रतिपादन गर्नुभएको ज्ञानसंरक्षणको दृष्टिको मूर्त अभिव्यक्ति पनि हो ।

विद्वत्सम्मान : ज्ञानसमाज निर्माणको सांस्कृतिक आधार

सभ्य समाजको एउटा महत्त्वपूर्ण विशेषता भनेको उसले आफ्ना विद्वान्, अनुसन्धानकर्ता, साधक र संस्कृतिसेवकलाई कति सम्मानपूर्वक सम्झन्छ भन्ने हो । जहाँ ज्ञानको सम्मान हुन्छ, त्यहाँ अनुसन्धान फस्टाउँछ ; जहाँ अनुसन्धान फस्टाउँछ, त्यहाँ सभ्यता दीर्घजीवी बन्छ । त्यसैले कुनै पनि सम्मान केवल व्यक्तिगत उपलब्धिको पुरस्कार होइन ; त्यो समाजको बौद्धिक चेतनाको सार्वजनिक अभिव्यक्ति पनि हो । यस समारोहमा आध्यात्मिक प्रवक्ता श्री १००८ स्वामी नीलकण्ठानन्द गिरिजी महाराज, न्यायशास्त्रवेत्ता डा. विश्वनाथ धिताल तथा ‘वेदनिधि पुरस्कार–२०८२’ बाट सम्मानित प्रा. विद्यानाथ भट्टलाई गरिएको अभिनन्दनले यही सन्देश दिएको छ । आध्यात्मिक साधना, शास्त्रीय अध्ययन, अनुसन्धान र संस्कृतिसेवामा समर्पित व्यक्तित्वहरूको सार्वजनिक सम्मानले नयाँ पुस्तामा अध्ययन, अनुसन्धान र मूल्यमा आधारित जीवनप्रतिको प्रेरणा जगाउँछ ।

आज नेपालमा वैज्ञानिक अनुसन्धानसँगै संस्कृत, दर्शन, इतिहास, पुरातत्त्व र सभ्यता-अध्ययनका क्षेत्रमा पनि संस्थागत अनुसन्धानलाई समान प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता छ । ज्ञानको विविध आयामलाई समान सम्मान गर्न सक्ने समाजमात्र सांस्कृतिक रूपमा समुन्नत समाज बन्न सक्छ । यही कारण यस्ता विद्वत्सम्मानलाई औपचारिक कार्यक्रमका रूपमा नभई ज्ञानसंस्कृतिको सामाजिक उत्सवका रूपमा हेर्न आवश्यक छ ।

मातृशक्ति : संस्कारको पहिलो विद्यालय

वैदिक चिन्तनमा शिक्षा विद्यालयबाट आरम्भ हुँदैन ; परिवारबाट आरम्भ हुन्छ । गुरुकुलमा प्रवेश गर्नुभन्दा धेरै अघि बालकले माताको काखमा भाषा सिकेको हुन्छ, संस्कार ग्रहण गरेको हुन्छ र मूल्यबोधको पहिलो पाठ पढिसकेको हुन्छ । त्यसैले उपनिषद्को “मातृदेवो भव” केवल नैतिक उपदेश होइन ; यो संस्कारनिर्माणको दार्शनिक घोषणा पनि हो । परिवार नै पहिलो गुरुकुल हो भने आमा त्यसकी प्रथम आचार्या हुन् । यस सन्दर्भमा समारोहमा व्यक्त विचारहरू विशेष मननीय थिए । प्राध्यापक भवानीप्रसाद खतिवडाले धार्मिक संस्कार, नैतिक चेतना र सांस्कृतिक निरन्तरताको केन्द्र मातृशक्ति नै भएको उल्लेख गर्दै धर्मलाई केवल मठमन्दिरभित्र सीमित नराखी सामाजिक आन्दोलनका रूपमा विस्तार गर्नुपर्ने धारणा राख्नुभयो । उहाँले स्मरण गराउनुभएको करपात्रीजी महाराजको दृष्टान्तले पनि धर्मको वास्तविक शक्ति समाजको व्यवहारमा प्रकट हुनुपर्ने सन्देश दिन्छ ।

घरघरमा गुरुकुल अभियानका सञ्चालक आचार्य कपिलदेव सुवेदीले सुशिक्षित र संस्कारित मातृशक्तिबाटै संस्कारित परिवार, संस्कारित समाज र अन्ततः संस्कारित राष्ट्र निर्माण सम्भव हुने विचार व्यक्त गर्नुभयो । यो दृष्टि केवल धार्मिक आग्रह होइन ; आधुनिक समाजशास्त्र र शिक्षाशास्त्रले पनि बालकको व्यक्तित्व निर्माणमा पारिवारिक वातावरणको निर्णायक भूमिकालाई स्वीकार गरेको छ । यसर्थ गुरुकुलीय पुनर्जागरणको अर्थ नयाँ भवन निर्माण मात्र होइन ; प्रत्येक परिवारमा सत्य, शील, सेवा, स्वाध्याय र सदाचारको वातावरण निर्माण गर्नु पनि हो । यदि घरभित्र संस्कृत श्लोक, गीता, स्तोत्र, सत्सङ्ग र नैतिक संवाद पुनर्जीवित हुन सके भने गुरुकुलको आत्मा स्वतः समाजमा पुनःस्थापित हुनेछ ।

घरघरमा गुरुकुल : अभियानभन्दा माथि सांस्कृतिक आन्दोलन

वि.सं. २०७७ देखि सञ्चालनमा रहेको ‘घरघरमा गुरुकुल अभियान’ समकालीन नेपालमा देखिएका केही नवीन सांस्कृतिक प्रयोगहरूमध्ये एक मान्न सकिन्छ । यसको मूल अवधारणा अत्यन्त सरल तर दूरदर्शी छ-गुरुकुललाई आश्रमको सीमाबाट निकालेर प्रत्येक परिवारको जीवनपद्धतिसँग जोड्ने । आजको पुस्ता डिजिटल माध्यममा बढी समय बिताउँछ । यही यथार्थलाई स्वीकार गर्दै अनलाइन माध्यमबाट संस्कृत, स्तोत्र, शास्त्र, दर्शन र संस्कारको अध्ययन गराउनु परम्पराको आत्मालाई आधुनिक माध्यमसँग जोड्ने सकारात्मक प्रयास हो । प्रविधि संस्कृतिको प्रतिस्पर्धी होइन ; संस्कृतिको संवाहक पनि बन्न सक्छ भन्ने सन्देश यस अभियानले दिएको छ । तर यस्ता अभियानको दीर्घकालीन सफलताका लागि केही पक्षमा अझ ध्यान दिन आवश्यक देखिन्छ । पहिलो, स्तोत्रपाठसँगै त्यसको अर्थ, सन्दर्भ र दार्शनिक व्याख्यालाई समान प्राथमिकता दिनुपर्छ । दोस्रो, संस्कृत शिक्षालाई केवल स्मरणमुखी नभई अनुसन्धानमुखी बनाउनुपर्छ । तेस्रो, युवापुस्तालाई आधुनिक अनुसन्धानपद्धति, डिजिटल अभिलेखीकरण, सम्पदा-अध्ययन र अन्तरविषयक अध्ययनसँग जोड्नुपर्छ । चौथो, गुरुकुलीय शिक्षालाई सामाजिक उत्तरदायित्व, पर्यावरण संरक्षण, नैतिक नेतृत्व र नागरिक संस्कारसँग पनि सम्बन्धित बनाउन आवश्यक छ । यदि यी पक्षलाई योजनाबद्ध रूपमा अघि बढाउन सकियो भने ‘घरघरमा गुरुकुल अभियान’ भविष्यमा नेपालको मौलिक सांस्कृतिक पुनर्जागरणको अनुकरणीय नमुना बन्न सक्छ ।

समालोचनात्मक दृष्टि : संस्कारका कार्यक्रम कि राष्ट्रिय सांस्कृतिक नीति ?

नेपालमा धार्मिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू प्रशस्त आयोजना हुन्छन् तर तीमध्ये थोरैले मात्र दीर्घकालीन बौद्धिक प्रभाव छोड्न सफल हुन्छन् । यसको प्रमुख कारण कार्यक्रम र संस्थाबीचको असन्तुलन हो । एकदिने समारोहभन्दा दीर्घकालीन अध्ययन, अनुसन्धान, प्रकाशन, अभिलेखीकरण र प्रशिक्षक निर्माण धेरै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । पाशुपत क्षेत्रमा सम्पन्न यस समारोहको विशेषता यहीँ देखिन्छ कि यसले केवल पूजा-अनुष्ठानमा सीमित नभई स्तोत्रप्रशिक्षण, अनुसन्धानग्रन्थ प्रकाशन, विद्वत्सम्मान, गुरुकुलीय शिक्षा र सामाजिक सहभागितालाई एउटै सूत्रमा जोड्ने प्रयास गरेको छ। तथापि यस्ता अभियानलाई अझ संस्थागत बनाउँदै विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था, पुरातत्त्व विभाग, संस्कृत शिक्षा परिषद् र स्थानीय समुदायसँग समन्वय गर्न सकिए यसको प्रभाव अझ व्यापक बन्न सक्छ । विशेषतः ‘पाशुपत क्षेत्रका ६४ सिद्धलिङ्ग’ जस्ता अनुसन्धानग्रन्थलाई विश्वविद्यालयीय अध्ययन, सम्पदा-अनुसन्धान र सांस्कृतिक पर्यटनसँग जोड्न सकियो भने यसले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय शैव-अध्ययनको एउटा महत्त्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्न पनि सहयोग पुर्‍याउन सक्छ ।

उपसंहार : गुरुको उज्यालो, राष्ट्रको भविष्य

गुरुको महिमा कुनै एक दिनको पूजामा सीमित हुँदैन ; त्यो पुस्तौँपुस्तासम्म प्रवाहित हुने ज्ञानपरम्परामा जीवित रहन्छ । गुरुपूर्णिमा अतीतप्रतिको श्रद्धा मात्र होइन ; भविष्यप्रतिको प्रतिबद्धता पनि हो। ब्रह्मलीन स्वामी रामानन्द गिरिजी महाराजको नवौँ स्मृतिमहोत्सवले यही सन्देश पुनः स्मरण गराएको छ कि गुरुको वास्तविक आराधना उहाँका आदर्शलाई व्यवहारमा उतार्नु हो ।

पाशुपत क्षेत्रमा गुञ्जिएको ‘सौन्दर्यलहरी’ र ‘गोपीगीत’ को स्वर केवल स्तोत्रको ध्वनि थिएन; त्यो सनातन ज्ञानको पुनर्जागरणको उद्घोष थियो । ‘पाशुपत क्षेत्रका ६४ सिद्धलिङ्ग’ को शिवार्पण केवल पुस्तक विमोचन थिएन ; त्यो सांस्कृतिक सम्पदाको अनुसन्धान-संरक्षणप्रतिको नयाँ प्रतिबद्धता थियो । ‘घरघरमा गुरुकुल अभियान’ केवल एउटा संस्थाको कार्यक्रम होइन ; त्यो संस्कार, शास्त्र, अनुसन्धान र सामाजिक पुनर्जागरणलाई एकीकृत गर्ने दूरदर्शी सांस्कृतिक आन्दोलन बन्ने सम्भावना बोकेको अभियान हो ।

नेपालको सांस्कृतिक भविष्य सुरक्षित गर्न केवल सम्पदा संरक्षण पर्याप्त छैन ; सम्पदाको अर्थ बुझ्ने पुस्ता पनि निर्माण गर्नुपर्छ । केवल मन्दिर बचाएर पुग्दैन ; मन्दिरले प्रतिनिधित्व गर्ने दर्शन, भाषा, साहित्य, संस्कार र जीवनमूल्य पनि बचाउनुपर्छ। यही दायित्व गुरुपरम्पराले वहन गर्दै आएको छ । जब अनुसन्धान श्रद्धासँग जोडिन्छ, श्रद्धा विवेकसँग जोडिन्छ र विवेक समाजसेवासँग जोडिन्छ, तब मात्र सांस्कृतिक पुनर्जागरण सम्भव हुन्छ । पाशुपत क्षेत्रबाट उदाएको यही चेतनाको ज्योतिले यदि घरघर उज्यालो बनाउन सक्यो भने गुरुपूर्णिमाको वास्तविक सन्देश सार्थक हुनेछ । तब गुरुको स्मृति केवल इतिहासमा रहनेछैन ; प्रत्येक परिवारको संस्कार, प्रत्येक विद्यार्थीको अध्ययन, प्रत्येक अनुसन्धानकर्ताको जिज्ञासा र प्रत्येक नागरिकको जीवनदृष्टिमा उज्यालो बनेर निरन्तर प्रज्वलित रहनेछ ।