- काठमाडौँमा आयोजित एक विशेष समारोहका बीच सहप्राध्यापक डा. प्रकाश तिवारीद्वारा लिखित ‘शब्दशास्त्रविज्ञानम्’ नामक संस्कृत ग्रन्थको लोकार्पण गरिएको छ।
- यो पुस्तक पाणिनीय व्याकरण र आधुनिक भाषाविज्ञानलाई जोड्ने उद्देश्यले तयार पारिएको छ, जसले विद्यार्थी तथा अनुसन्धानकर्ताका लागि महत्त्वपूर्ण सन्दर्भ सामग्रीको काम गर्नेछ।
- समारोहमा उपस्थित विद्वानहरूले संस्कृतको शास्त्रीय ज्ञानलाई आधुनिक अनुसन्धान र प्रविधिसँग जोड्न यस्ता अनुसन्धानपरक कृतिहरू अनिवार्य रहेकोमा जोड दिएका छन्।
डा. उमेशप्रसाद घिमिरे, उपप्राध्यापक, वाल्मीकि विद्यापीठ, नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय ।
संस्कृत भाषा केवल सञ्चारको माध्यम होइन ; यो सहस्राब्दीय ज्ञानपरम्पराको संवाहक, चिन्तनको सूक्ष्मतम अभिव्यक्ति र शास्त्रीय अनुसन्धानको समृद्ध आधार हो । यसै ज्ञानपरम्परालाई आधुनिक अध्ययन-अनुसन्धानको दृष्टिसँग जोड्ने उद्देश्यले तयार पारिएको ‘शब्दशास्त्रविज्ञानम्’ नामक संस्कृत ग्रन्थको काठमाडौँमा विशेष समारोहबीच लोकार्पण भएको छ ।
नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयको व्याकरण विषय समितिको आयोजनामा २०८३ श्रावण २९ गते शुक्रबार वाल्मीकि विद्यापीठ, प्रदर्शनीमार्गको सभाकक्षमा आयोजित समारोहमा वाल्मीकि विद्यापीठका व्याकरण विषयका सहप्राध्यापक डा. प्रकाश तिवारीद्वारा लिखित उक्त कृतिको लोकार्पण सन्त समाज, नेपालका अध्यक्ष तथा देवघाटधामस्थित हरिहर सन्न्यास आश्रमका पीठाधीश श्री १००८ स्वामी ज्ञानानन्द सरस्वतीजी महाराजबाट भएको हो ।
पाणिनीय परम्परादेखि आधुनिक भाषाविज्ञानसम्म
नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयले परिमार्जन गरेको नयाँ पाठ्यक्रमलाई आधार बनाएर तयार पारिएको ‘शब्दशास्त्रविज्ञानम्’ मा पाणिनीयशिक्षा, व्याकरणशास्त्रको ऐतिहासिक विकास, संस्कृत भाषाको वैज्ञानिक अध्ययन तथा तुलनात्मक भाषाविज्ञानसँग सम्बन्धित विषयवस्तुलाई समेटिएको छ ।
यस कृतिको महत्त्व केवल पाठ्यक्रममा आधारित सामग्रीका रूपमा सीमित छैन । संस्कृत व्याकरणको शास्त्रीय अनुशासन र आधुनिक भाषावैज्ञानिक अध्ययनपद्धतिबीच सम्बन्ध स्थापित गर्ने प्रयासका कारण यसले विद्यार्थी, अध्यापक तथा अनुसन्धानकर्ताका लागि उपयोगी सन्दर्भ सामग्रीको स्वरूप ग्रहण गरेको छ ।
पाणिनिले शब्दको संरचना, रूपविन्यास र प्रयोगलाई जुन वैज्ञानिक अनुशासनमा बाँधेका थिए, त्यस परम्परालाई आधुनिक भाषाविज्ञानका अवधारणासँग संवाद गराउनु आजको संस्कृत अध्ययनको महत्त्वपूर्ण आवश्यकता हो । यही आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्ने दिशामा ‘शब्दशास्त्रविज्ञानम्’ को प्रयास अर्थपूर्ण देखिन्छ ।
विद्वत्समुदायको गरिमामय उपस्थिति
समारोहको अध्यक्षता नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयअन्तर्गत व्याकरण विषय समितिका अध्यक्ष प्रा.भीमप्रसाद कण्डेलले गर्नुभएको थियो। कार्यक्रममा भाषाविज्ञान तथा व्याकरण क्षेत्रका वरिष्ठ विद्वान् प्रा.डा. माधवप्रसाद पोख्रेल, वाल्मीकि विद्यापीठका प्राचार्य प्रा. अच्युतप्रसाद लामिछाने, पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिका अध्यक्ष सहप्रा. डा. पुरुषोत्तम भट्टराईलगायतको उल्लेखनीय उपस्थिति रहेको थियो ।
नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयका पूर्व-उपकुलपति प्रा. डा. धनेश्वर नेपाल, परीक्षा नियन्त्रक सहप्रा. मुरलीधर दाहाल, पूर्वपरीक्षा नियन्त्रक प्रा. डा. विष्णुप्रसाद शर्मा देवकोटा, अनुसन्धान केन्द्रका पूर्वनिर्देशक प्रा.डा. विष्णुप्रसाद दहाल, विभिन्न विषय समितिका अध्यक्ष तथा वाल्मीकि विद्यापीठका विभागीय प्रमुखहरूका साथै विश्वविद्यालय तथा विद्यापीठसँग सम्बद्ध प्राध्यापक, कर्मचारी, विद्यार्थी र संस्कृतप्रेमीहरूको सहभागिताले समारोहलाई व्यापक प्राज्ञिक स्वरूप दिएको थियो ।
कृतिको समीक्षात्मक मूल्याङ्कन
लोकार्पित कृतिमाथि समीक्षात्मक मन्तव्य राख्दै सहप्रा. डा. केशवशरण अर्याल र प्रा. डा. जीवन अधिकारीले ग्रन्थको विषयवस्तु, संरचना, शास्त्रीय आधार तथा उपयोगिताका विभिन्न पक्षमाथि प्रकाश पार्नुभयो ।
उहाँहरूको समीक्षाले ‘शब्दशास्त्रविज्ञानम्’ लाई केवल निर्धारित पाठ्यक्रम पूरा गर्ने उद्देश्यले तयार पारिएको पुस्तकका रूपमा नभई संस्कृत व्याकरण र भाषाविज्ञानको अन्तरसम्बन्धलाई बुझ्न सहयोग गर्ने प्राज्ञिक कृतिका रूपमा स्थापित गरेको थियो ।
भाषाविद् तथा व्याकरणविद् प्रा. डा. माधवप्रसाद पोख्रेलले शुभकामना मन्तव्य व्यक्त गर्दै संस्कृत व्याकरण र भाषाविज्ञानलाई समसामयिक अध्ययनको दृष्टिकोणसँग जोड्ने प्रयास प्रशंसनीय रहेको बताउनुभयो। यस्ता अनुसन्धानपरक कृतिले संस्कृत अध्ययनलाई परम्पराको पुनरावृत्तिबाट माथि उठाई नयाँ प्रश्न, नयाँ दृष्टि र अनुसन्धानको दिशातर्फ उन्मुख गराउने उहाँको धारणा थियो ।
गुरुशिष्य परम्पराको सुन्दर प्रतिविम्ब
समारोहका प्रमुख अतिथि स्वामी ज्ञानानन्द सरस्वतीजी महाराजले आशीर्वचन प्रदान गर्दै संस्कृत भाषा, व्याकरण तथा शास्त्रीय ज्ञानको संरक्षण र संवर्धनमा अनुसन्धानमूलक कृतिको विशेष भूमिका हुने बताउनुभयो ।
उहाँले संस्कृत शिक्षाको विकासका लागि गुरुकुल र विश्वविद्यालयबीचको सहकार्यलाई अझ सुदृढ बनाउनुपर्नेमा जोड दिनुभयो । गुरुकुलले संस्कृत अध्ययनप्रति संस्कारयुक्त विद्यार्थी उत्पादन गर्ने र विश्वविद्यालयले त्यस्ता विद्यार्थीलाई अनुसन्धान, उच्च अध्ययन तथा प्राज्ञिक अवसर प्रदान गर्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्ने उहाँको धारणा थियो ।
देवघाटधाममा सञ्चालित महेश संस्कृत गुरुकुलम्, परमानन्द संस्कृत गुरुकुलम् तथा वेदवेदाङ्ग गुरुकुलहरूको योगदान उल्लेख गर्दै उहाँले गुरुकुलीय परम्पराको ऊर्जा र विश्वविद्यालयीय अनुसन्धानको प्राज्ञिक क्षमताबीच समन्वय हुन सके संस्कृत विद्याको भविष्य अझ उज्ज्वल बन्ने बताउनुभयो ।
उहाँले श्रीमद्भगवद्गीताको “परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ” भन्ने आदर्शलाई स्मरण गराउँदै संस्कृत विद्याको उन्नयनका लागि पारस्परिक सहयोग, सम्मान र सहकार्य आवश्यक रहेको सन्देश दिनुभयो ।
ज्ञानपरम्परामा एउटा नयाँ कडी
ग्रन्थकार सहप्रा. डा. प्रकाश तिवारीले ग्रन्थ निर्माण तथा प्रकाशनका क्रममा सहयोग गर्ने नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय, व्याकरण विषय समिति, समीक्षक, विद्वान्, सहकर्मी तथा शुभेच्छुकहरूप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्नुभयो ।
डॉ. तिवारीको यस कृतिलाई संस्कृत व्याकरण र भाषाविज्ञानको अध्ययनमा नयाँ सन्दर्भ थप्ने प्रयासका रूपमा लिन सकिन्छ । विशेषतः विश्वविद्यालयको परिमार्जित पाठ्यक्रमसँग यसको प्रत्यक्ष सम्बन्ध भएकाले संस्कृत व्याकरण तथा भाषाविज्ञान अध्ययन गर्ने विद्यार्थीका लागि यो उपयोगी पाठ्यसामग्री बन्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ ।
आजको समयमा संस्कृतलाई केवल अतीतको गौरवका रूपमा स्मरण गरेर पुग्दैन । यसको शास्त्रीय ज्ञानलाई आधुनिक अनुसन्धान, प्रविधि, भाषाविज्ञान र विश्वव्यापी बौद्धिक विमर्शसँग जोड्नु आवश्यक छ । त्यसका लागि पाठ्यक्रमअनुकूल, अनुसन्धानपरक र शास्त्रीय आधारयुक्त ग्रन्थहरूको निरन्तर सिर्जना अपरिहार्य हुन्छ । ‘शब्दशास्त्रविज्ञानम्’ यही आवश्यकता पूरा गर्ने दिशामा अघि बढेको एउटा उल्लेखनीय कदम हो ।
समारोहको प्रारम्भ वैदिक स्वस्तिवाचन, दीपप्रज्ज्वलन तथा सरस्वती वन्दनाबाट गरिएको थियो । कार्यक्रमको उद्घोषण उपप्रा. उपेन्द्र दाहालले गर्नुभएको थियो । अन्त्यमा सभाध्यक्ष प्रा. भीमप्रसाद कण्डेलले सहभागी सम्पूर्ण विद्वान्, अतिथि, प्राध्यापक, कर्मचारी, विद्यार्थी तथा शुभेच्छुकप्रति धन्यवाद ज्ञापन गर्दै समारोहको समापन गर्नुभयो ।
शब्द केवल ध्वनि होइन, संस्कृति हो; व्याकरण केवल नियम होइन, चिन्तनको अनुशासन हो ; र भाषा केवल अभिव्यक्ति होइन, सभ्यताको स्मृति हो । यही त्रिवेणीलाई शास्त्रीय गाम्भीर्य र वैज्ञानिक दृष्टिसँग जोड्ने प्रयासका रूपमा ‘शब्दशास्त्रविज्ञानम्’ को आगमनलाई लिन सकिन्छ । यस अर्थमा यो कृति एउटा पुस्तक मात्र नभई संस्कृतको शास्त्रीय ज्ञानलाई अनुसन्धानको आधुनिक क्षितिजतर्फ अघि बढाउने प्राज्ञिक यात्राको एउटा नयाँ पाइला हो ।
