श्रीकृष्णाष्टमीको आध्यात्मिक काव्यमहोत्सवको सौन्दर्य, सन्देश र दार्शनिक प्रतिध्वनि

डा. उमेशप्रसाद घिमिरे । जब शब्दले शिर झुकाउँछ शब्दमा शक्ति हुन्छ । शब्दले घाउ दिन सक्छ, शब्दले मल्हम लगाउन सक्छ; शब्दले विभाजन गर्न सक्छ, शब्दले हृदय जोड्न सक्छ । तर जब शब्दमा श्रद्धा मिसिन्छ, त्यही शब्द प्रार्थना बन्छ; जब प्रार्थनामा अनुभूति मिसिन्छ, त्यो साधना बन्छ; अनि जब साधनाले परमसत्यको स्पर्श खोज्छ, त्यही साधना अर्चनामा रूपान्तरित हुन्छ । श्रीकृष्णजन्माष्टमीको पावन अवसरमा राष्ट्रदेव श्रीपशुपतिनाथको सान्निध्यमा, शिवचेतनाको दिव्य आलोकमुनि, शङ्कराचार्य मठको सभाकक्षमा सम्पन्न आध्यात्मिक काव्यगोष्ठी यस्तै शब्द-अर्चनाको अनुपम प्रसङ्ग बन्यो । श्री १००८ स्वामी रमणानन्द गिरिज्यूको ससङ्कल्प तथा महेश छात्र परिषद्को संयोजनमा सम्पन्न उक्त समारोहमा कविता वाचन मात्र भएन; शब्दले भक्तिको रूप लियो, भावले दर्शनको स्पर्श पायो र साहित्यले साधनाको बाटो समात्यो । त्यहाँ कृष्णलाई कवितामा बोलाइएको थियो, तर अन्ततः कृष्णले सहभागीका अन्तर्हृदयलाई बोलाइरहेका थिए । यही यस समारोहको वास्तविक आध्यात्मिक सौन्दर्य थियो ।

पशुपतिको छायामा कृष्णतत्त्वको स्पन्दन

पशुपति शिवका आराध्य क्षेत्र हुन् । कृष्ण प्रेम र पूर्णचेतनाका प्रतीक । बाह्य दृष्टिले शिव र कृष्ण दुई पृथक् आराध्य देखिए पनि भारतीय आध्यात्मिक परम्पराको गहिराइमा पुग्दा तिनको तत्त्वगत एकत्व अनुभूत हुन्छ । चेतना र आनन्द, शिव र कृष्ण, तत्त्व र प्रेम—यी परस्पर विरोधी होइनन्, एउटै परब्रह्मीय अनुभूतिका विविध प्रकाश हुन् । त्यसैले पशुपतिको पावन परिसरमा कृष्णाष्टमीको अवसरमा आयोजित काव्यसाधनालाई कुनै संयोग मात्र मान्न सकिँदैन । यो त नेपाली आध्यात्मिक संस्कृतिको त्यो दीर्घ परम्पराको निरन्तरता हो, जहाँ शिवमा कृष्ण देखिन्छन्, कृष्णमा शिवको तत्त्व भेटिन्छ र दुवैको अन्तिम गन्तव्य एउटै अद्वैत चेतना हुन्छ । शङ्कराचार्य मठको सभाकक्ष त्यस दिन मञ्चभन्दा बढी एक आध्यात्मिक संवादस्थल बनेको थियो ।

अग्रजको प्रज्ञा र अनुजको उत्साह
स्वामी रमणानन्द गिरिज्यूको सभाध्यक्षतामा सम्पन्न समारोहमा संस्कृत तथा नेपाली वाङ्मयका अग्रज साधक प्राध्यापक दुर्गा दाहाल, कविवर कोषराज न्यौपाने, कवि प्रह्लाद पोखरेल, प्रा.डा. देवी नेपाल, कवयत्री प्रभा भट्टराई, प्राध्यापक भवानीप्रसाद खतिवडा, कवयत्री दुर्गा रिजाल, भैरवी भुगोल ढुङ्गाना, युवाकवि तथा गजलकार ज्ञानु विद्रोही (उपप्रा. खगेन्द्र नेपाल), छन्दकवि बलराम दाहाललगायतका स्रष्टाहरूको सहभागिताले समारोहलाई विशिष्ट साहित्यिक उचाइ प्रदान गर्‍यो ।
त्यसमा मनीष गौतम, शिवराम दवाडी, अर्जुन खतिवडा, अञ्जन ढुङ्गेल, रवि सुवेदी, श्रीजय शाक्य, रोहण सुवेदी, पुरुषोत्तम घिमिरे, प्रदीप नेपाल, सदाशय गौतम, टेकराज रिजाल, ब्रह्मचारी सुदर्शन अर्याल, पुरुषोत्तम पाण्डे, प्रवीण काफ्ले, सुरज सापकोटालगायतका युवा स्रष्टाहरूको सक्रिय उपस्थितिले अर्को अर्थपूर्ण आयाम थप्यो । यो केवल कविहरूको जमघट थिएन । यो पुस्ताबीचको साहित्यिक संवाद थियो । अग्रजको अनुभव र अनुजको उत्साह एउटै मञ्चमा भेटिँदा साहित्यको जीवित परम्परा देखिन्थ्यो । नयाँ पुस्ताले अग्रजका सिर्जना र चिन्तन सुन्ने अवसर पायो भने अग्रजले नवोदित पुस्ताको भाषिक संवेदना, कल्पनाशीलता र समयबोधलाई नजिकबाट अनुभव गर्ने अवसर पाए । साहित्यको निरन्तरता पुस्तकबाट मात्र हुँदैन; स्रष्टाबाट स्रष्टामा सर्दै जाने संवेदना, संस्कार र चेतनाबाट हुन्छ । यस अर्थमा समारोह एउटा सुन्दर साहित्यिक पुस्तान्तरणको दृश्य पनि थियो ।
कविता : आराधनाको अर्को नाम

कृष्णलाई समर्पित कविताहरूमा विविध भावधारा थिए । कतै प्रेम थियो, कतै विरह; कतै जीवनको यथार्थ, कतै आत्मसंघर्ष; कतै भक्ति, कतै दर्शन । तर ती सबै भावधाराको अन्तर्धारा एउटै थियो—मनुष्यको अन्तर्हृदयमा प्रकाशको खोज ।
कृष्णको बाँसुरी यहाँ केवल सङ्गीतको प्रतीक रहेन । त्यो अन्तरात्मालाई पुकार्ने नाद बन्यो । कविता त्यसैले मनोरञ्जनको वस्तु मात्र रहेन । त्यो आत्मसंवाद बन्यो । जीवनका प्रतिकूलता र व्यथाले मानिसलाई भित्रैदेखि कमजोर बनाउन खोजे पनि उसको चेतनाभित्र रहेको सम्भावनाको दीप निभाउन सक्दैनन् भन्ने भाव विभिन्न कवितामा प्रतिध्वनित भयो । यसरी कृष्णकाव्य जीवनबाट पलायनको कविता बनेन; बरु जीवनलाई गहिराइबाट बुझ्ने कविता बन्यो ।

राधा : प्रेमको लौकिक आख्यानदेखि चिन्मय तत्त्वसम्म

समारोहको सबैभन्दा गम्भीर दार्शनिक आयाममध्ये एक थियो—राधातत्त्वको विवेचन । प्राध्यापक दुर्गा दाहालले राधालाई केवल कृष्णकी प्रिया वा प्रेमिकाका रूपमा सीमित नगरी कृष्णको आह्लादिनी शक्तिका रूपमा व्याख्या गरे । राधा कृष्णबाट अलग छैनन् । जस्तो सूर्यबाट सूर्यप्रकाश अलग हुन सक्दैन, त्यस्तै कृष्णबाट राधातत्त्वलाई अलग गर्न सकिँदैन । कृष्ण चैतन्यको पूर्णता हुन् भने राधा त्यस पूर्णताको आनन्दमय अभिव्यक्ति । यस अर्थमा राधा कुनै पात्र मात्र होइनन्; उनी प्रेमको तत्त्वमीमांसा हुन् । वेदका ऋचाहरूलाई गोपिकाको प्रतीकका रूपमा ग्रहण गर्ने, रासलीलालाई लौकिक घटनाभन्दा चिन्मय आनन्दको अभिव्यक्तिका रूपमा बुझ्ने तथा रासमण्डलमा भगवान् शिवको प्रवेशलाई तत्त्वगत ऐक्यको सङ्केतका रूपमा हेर्ने व्याख्याले राधाकृष्ण आख्यानलाई नयाँ दार्शनिक उचाइ प्रदान गर्‍यो । भागवतमा वर्णित रासलीलाका पाँच अध्यायलाई पञ्चप्राणसँग जोडेर हेर्ने दृष्टिले पनि यसको आध्यात्मिक अर्थलाई अझ गहिरो बनायो । निष्कर्षतः—राधा प्रेम हुन्, प्रेमको प्रवाह हुन्, प्रेमको पराकाष्ठा हुन् र प्रेममै आत्माको परमात्मासँग हुने अभेदानुभूति हुन् । त्यसैले कृष्णतत्त्व बुझ्न राधातत्त्वको ढोका भएर प्रवेश गर्नुपर्ने हुन्छ ।

कृष्णको जन्म : इतिहासमा एउटा घटना, चेतनामा एउटा सम्भावना

प्राध्यापक भवानीप्रसाद खतिवडाको प्रवचनले कृष्णावतारको प्रयोजन र रहस्यलाई दार्शनिक धरातलमा उभ्यायो । कृष्णको जन्मलाई केवल पौराणिक घटना मानेर त्यसमा सीमित रहनु कृष्णतत्त्वको विशालतालाई सङ्कुचित गर्नु हो । कृष्णको आविर्भाव धर्मसंस्थापनाको मात्र घटना होइन; अधर्म, अज्ञान, अहंकार र आन्तरिक अन्धकारमाथि चेतनाको विजयको प्रतीक पनि हो । यस दृष्टिले प्रत्येक कृष्णाष्टमीले हामीलाई एउटा प्रश्न गर्छ— के कृष्ण केवल द्वापरमा जन्मिएका थिए, कि आज पनि हाम्रो चेतनामा जन्मिन बाँकी छन् ? यदि कृष्णलाई बाहिरको इतिहासमा मात्र राखियो भने जन्माष्टमी एउटा उत्सवमा सीमित हुन्छ । तर यदि कृष्णलाई अन्तर्हृदयमा खोजियो भने जन्माष्टमी आत्मजागरणको पर्व बन्छ ।

स्वामी रामानन्द गिरिको स्मृति : एउटा जीवित परम्परा

समारोहमा कवि तथा समालोचक कोषराज न्यौपानेले ब्रह्मलीन डा. स्वामी रामानन्द गिरिको संस्कृत शिक्षा र नेपाली साहित्यको विकासमा रहेको योगदानलाई स्मरण गरे । महेश संस्कृत गुरुकुलले संस्कृतका विद्वान् मात्र उत्पादन गरेको छैन; नेपाली भाषा-वाङ्मयका कवि, साधक र समालोचकसमेत निर्माण गरेको छ । यो उपलब्धि एउटा गुरुकुलको मात्र उपलब्धि होइन, शिक्षा, साधना र साहित्यलाई एउटै संस्कारमा बाँध्ने परम्पराको उपलब्धि हो । गुरुकुलले जनै बनाउन, शङ्ख बजाउन र रुद्राक्षको माला उन्नसमेत सिकाउनुपर्ने न्यौपानेको सुझाव सतहमा सामान्य देखिए पनि यसको अन्तर्य निकै गम्भीर छ । यसको अर्थ शिक्षा केवल ग्रन्थज्ञानमा सीमित नरहोस्; जीवन, संस्कृति, संस्कार र साधनासँग पनि जोडियोस् भन्ने आग्रह हो ।
दुई दशकभन्दा अघिदेखि विभिन्न पर्वमा आध्यात्मिक काव्यगोष्ठीको परम्परा निर्माण हुँदै आएको र देवघाटको ‘मकरकाव्ययामिनी’लगायतका साहित्यिक उपक्रमलाई निरन्तरता दिनुपर्ने उनको शुभकामना यसै परम्पराको विस्तार हो ।
स्मृतिले पनि तीर्थ बनाउँछ प्राध्यापक दुर्गा दाहालको स्मरणले समारोहलाई एउटा अर्को गहिरो भावभूमि प्रदान गर्‍यो ।
यही शङ्कराचार्य मठको सभाकक्षमा कुनै समय ब्रह्मलीन स्वामी रामानन्द गिरि, स्व. प्रा. विदुर पौडेल र प्रा.डा. दीर्घराज घिमिरेलगायतका विद्वान्हरूसँग भएका दार्शनिक र आध्यात्मिक विमर्शको स्मरण गर्दै उनले व्यक्त गरेको भावुकता केवल व्यक्तिगत स्मृति थिएन । त्यो एक बौद्धिक युगको स्मृति थियो । कुनै स्थान केवल इँटा, ढुङ्गा र भित्ताले पवित्र हुँदैन । त्यहाँ उच्च विचारको पदचाप परेको हुन्छ, त्यहाँ साधनाका स्वर गुञ्जिएका हुन्छन्, त्यहाँ गुरु र शिष्यबीच ज्ञानको दीप हस्तान्तरण भएको हुन्छ—तब त्यो स्थान क्रमशः तीर्थमा परिणत हुन्छ । शङ्कराचार्य मठको सभाकक्ष पनि यस्तै एउटा स्मृति–तीर्थ बनेको अनुभूति त्यस दिन भयो ।

समालोचना पनि कविता बन्न सक्छ

समारोहको एउटा मौलिक साहित्यिक प्रयोग थियो—प्रा.डा. देवी नेपालको छन्दोबद्ध कवितात्मक टिप्पणी । कविता वाचनपछि तत्काल त्यसको भाव, शिल्प, लय र अन्तर्वस्तुलाई छन्दमा समेटेर गरिने यस्तो समीक्षा नेपाली साहित्यिक कार्यक्रमहरूमा विरल प्रयोग हो । यसले समीक्षालाई केवल बौद्धिक विश्लेषणको घेराबाट निकालेर सिर्जनात्मक अनुभूतिको क्षेत्रमा पुर्‍यायो । समालोचना प्रायः रचनापछि आउने विवेचना हो । तर यहाँ समीक्षा स्वयं अर्को सिर्जनामा रूपान्तरित भयो । यसले एउटा सम्भावना देखायो—कविताको समीक्षा गद्यमा मात्र किन ? कविता स्वयं अर्को कविताको आलोचक किन नबन्ने ? यस दृष्टिले उक्त प्रयोग केवल कार्यक्रमको रोचकता थिएन; यो समालोचनाको नयाँ सम्भावनातर्फ सङ्केत गर्ने साहित्यिक प्रयोग पनि थियो ।

भक्तिसहितको वेदान्त : द्वैतको सौन्दर्यदेखि अद्वैतको आलोकसम्म

समारोहको समापनतर्फ स्वामी रमणानन्द गिरिज्यूको प्रवचनले सम्पूर्ण विमर्शलाई एउटा आध्यात्मिक केन्द्रमा समेट्यो ।
राधातत्त्वलाई उनले प्रेमको लहरीका रूपमा व्याख्या गरे । आफ्ना गुरुदेव डा. स्वामी रामानन्द गिरिको स्मरण गर्दै भक्तिभावको आवेगमा भावविभोर हुने उहाँको व्यक्तित्वलाई सम्झिए । भक्तिसहितको वेदान्त नै कल्याणको मार्ग भएको गुरु-उपदेशलाई स्मरण गर्दै उनले ‘भक्त्यर्थं कल्पितं द्वैतम्—अद्वैतादपि सुन्दरम्’ भन्ने भावलाई जीवनदर्शनका रूपमा ग्रहण गरिएको उल्लेख गरे । यस वाक्यको दार्शनिक मर्म अत्यन्त गहिरो छ । अद्वैत अन्तिम सत्य हो भने भक्ति त्यस सत्यतर्फ जाने हृदयको बाटो हो । ज्ञानले भन्छ—‘तत्त्वतः म र परमात्मा अभिन्न छौँ’; भक्तिले भन्छ—‘म तिमीलाई प्रेम गर्छु ।’ पहिलोमा अभेदको अनुभूति छ, दोस्रोमा समर्पणको आनन्द । तर अन्ततः दुवै एउटै पूर्णतामा विलीन हुन्छन् । ज्ञानले अहंकार गलाउँछ, भक्तिले हृदय गलाउँछ । जब अहंकार र हृदय दुवै पग्लिन्छन्, त्यहाँ बाँकी रहन्छ—चैतन्य । यही भक्तिसहितको वेदान्तको सौन्दर्य हो ।

कृष्णको प्रतीक्षाभन्दा अर्जुनको जन्म आवश्यक

स्वामी रमणानन्द गिरिको प्रवचनको सबैभन्दा मर्मस्पर्शी दार्शनिक संकेत थियो—कृष्णलाई अन्तर्हृदयमा आविर्भाव गराउनुअघि अर्जुन जन्मिनुपर्छ । यो कथन केवल गीता-प्रसङ्गको पुनरुक्ति होइन; आधुनिक मानिसका लागि गहिरो आध्यात्मिक सन्देश हो । अर्जुन भनेको जिज्ञासा हो । अर्जुन भनेको प्रश्न हो । अर्जुन भनेको सत्यको खोजी हो । अर्जुन भनेको आफ्नो सीमाबोधबाट उच्चतर चेतनातर्फ उन्मुख मनुष्य हो । जहाँ प्रश्न मर्छ, त्यहाँ ज्ञानको जन्म हुँदैन । जहाँ जिज्ञासा मर्छ, त्यहाँ कृष्णको वाणी पनि सुनिँदैन । त्यसैले कृष्णको प्रतीक्षा गरेर मात्र पुग्दैन । पहिले आफूभित्र अर्जुन जन्माउनुपर्छ । अन्तर्हृदयमा जब अर्जुनको प्रश्न उठ्छ, तब कृष्णको उत्तर सम्भव हुन्छ । यही गीता-दर्शनको सनातन रहस्य हो ।

कृष्णाष्टमी : पर्वभन्दा परको एउटा आह्वान

समग्र समारोहलाई फर्केर हेर्दा यसको महत्त्व केवल यस कारणले थिएन कि त्यहाँ धेरै कवि जम्मा भए, धेरै कविता वाचन भए वा विशिष्ट विद्वान्ले प्रवचन दिए । यसको महत्त्व यसमा थियो कि त्यहाँ साहित्यले आफ्नो आत्मा खोज्यो । कविताले भक्तिसँग संवाद गर्‍यो । भक्तिले दर्शनसँग संवाद गर्‍यो । दर्शनले जीवनसँग संवाद गर्‍यो । र जीवनले अन्ततः आफ्नै अन्तर्हृदयसँग संवाद गर्न थाल्यो । आज सूचना धेरै छ, तर आत्मसंवाद कम छ । ज्ञानका साधन असंख्य छन्, तर आत्मज्ञानको साधना दुर्बल हुँदै गएको छ । अभिव्यक्तिका माध्यम अनगिन्ती छन्, तर मौन सुन्ने क्षमता घट्दै गएको छ । यस्तो समयमा कविता, सत्सङ्ग र दर्शनको संगमले मानिसलाई पुनः आफ्नै केन्द्रतर्फ फर्काउन सक्छ । यही अर्थमा पशुपतिमा सम्पन्न कृष्णाष्टमीको आध्यात्मिक काव्यमहोत्सव एउटा सानो कार्यक्रमभित्र सीमित घटना होइन; समकालीन समाजमा साहित्यको आध्यात्मिक प्रयोजन पुनःस्मरण गराउने सांस्कृतिक हस्तक्षेप पनि हो । अन्तर्हृदयमा बजिरहने बाँसुरी कृष्णाष्टमीको त्यो साँझ अन्ततः एउटा प्रश्न छाडेर गयो— हामीले कृष्णलाई कति सुन्यौँ ? कि कृष्णले हामीलाई कति सुन्नुभयो ? कविता सकियो । प्रवचन सकियो ।
दीपहरू निभे । सभाकक्ष शान्त भयो । तर सम्भवतः एउटा बाँसुरी अझै बजिरहेकी छ—अन्तर्हृदयमा । त्यो बाँसुरी बाहिरबाट सुनिँदैन । त्यसलाई सुन्न कान मात्र भएर पुग्दैन; हृदयमा राधाको प्रेम र चेतनामा अर्जुनको जिज्ञासा चाहिन्छ । पशुपतिको शिवचेतनामा कृष्णको प्रेमको त्यो स्पन्दन, गुरुका वाणीमा वेदान्तको त्यो आलोक, कविका शब्दमा भक्तिको त्यो मधुरिमा र समालोचकका विवेकमा साहित्यको त्यो सौन्दर्य—यी सबै मिलेर एउटा अद्भुत आध्यात्मिक राग बने । त्यस रागको अन्तिम स्वर शायद यही हो— कृष्ण बाहिर खोजिने देवता मात्र होइनन्; जागृत हुन प्रतीक्षारत अन्तर्चेतना पनि हुन् ।

राधा केवल प्रेमकथा होइनन्; प्रेमको परम तत्त्व हुन् ।

अर्जुन केवल महाभारतका पात्र होइनन्; सत्यको खोजीमा उभिएको प्रत्येक जिज्ञासु मनुष्य हुन् । कविता केवल शब्द होइन; आत्माको अनुवाद पनि हो । भक्ति केवल पूजा होइन; अहंकारको विसर्जन पनि हो । र दर्शन केवल तर्क होइन; अन्ततः अनुभूतिको आलोक हो । त्यसैले पशुपतिमा अर्पित ती शब्दपुष्पहरूको वास्तविक प्रसाद यही हो— शब्द शुद्ध होऊन्, भावना निर्मल होऊन्, बुद्धि विनम्र होस्, हृदय प्रेममय होस् र प्रत्येक मनुष्यभित्र अर्जुन जागोस्; तब मात्र कृष्णको बाँसुरी सुन्न सकिन्छ । श्रीकृष्णजन्माष्टमीको त्यो आध्यात्मिक काव्यसाँझले साहित्यलाई यही अमूल्य पाठ पढाएर बिदा भयो— कविता लेख्नु मात्र पर्याप्त छैन, कविताजस्तै निर्मल भएर बाँच्नु पनि आवश्यक छ । कृष्णको नाम लिनु मात्र पर्याप्त छैन, कृष्णतत्त्वलाई अन्तर्हृदयमा आविर्भाव गराउनु आवश्यक छ । यही शब्दबाट चेतनासम्मको यात्रा हो । यही भक्तिबाट वेदान्तसम्मको आरोहण हो । यही राधाबाट कृष्णसम्मको प्रेमयात्रा हो । र सम्भवतः यही हो—पशुपतिमा बजेको कृष्णको बाँसुरी ।