वाल्मीकि विद्यापीठमा ‘समयको स्वर’ लोकार्पित, सेवानिवृत्त प्राध्यापक सम्मानित

डा. उमेशप्रसाद घिमिरे, काठमाडौँ, असोज २२। समयको अनुभूति जब कवितामा रूपान्तरित हुन्छ, तब व्यक्तिगत जीवनानुभवले सामाजिक चेतनाको स्वर ग्रहण गर्छ । ज्ञानसाधनाले जब संस्थागत सम्मान प्राप्त गर्छ, तब एउटा व्यक्तिको योगदानले समग्र प्राज्ञिक परम्पराको गरिमा अभिवृद्धि गर्छ । यस्तै साहित्यिक सिर्जना, प्राध्यापकीय साधना र गुरुजनप्रतिको कृतज्ञताको त्रिवेणी बनेको छ – नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयअन्तर्गत वाल्मीकि विद्यापीठको नेपाली विभागद्वारा आयोजित ‘समयको स्वर’ कविता सङ्ग्रहको लोकार्पण तथा सेवानिवृत्त प्राध्यापकहरूको अभिनन्दन समारोह ।

२०८३ असोज २२ गते विद्यापीठमा आयोजित समारोहमा कवि रामहरि कोइरालाद्वारा लिखित छन्दोबद्ध कविता सङ्ग्रह ‘समयको स्वर’ लोकार्पण गरिनुका साथै नेपाली भाषा तथा साहित्यको अध्यापनमा दीर्घकालीन योगदान पुर्‍याएका प्राध्यापकहरूलाई सम्मानसहित बिदाइ गरिएको थियो । आसन्न महान् राष्ट्रिय चाडपर्वहरू ; दशैँ, तिहार, छठका अवसरमा शुभकामना आदानप्रदानसमेत गरिएको उक्त कार्यक्रमले सिर्जनात्मक साधना, प्राज्ञिक उत्तरदायित्व र मानवीय सम्बन्धको आत्मीयतालाई एकै सूत्रमा आबद्ध गरेको थियो ।

नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयका पूर्वउपकुलपति प्रा.डा. कुलप्रसाद कोइरालाको प्रमुख आतिथ्य तथा नेपाली विभागका विभागाध्यक्ष प्रा.डा. नारायणप्रसाद चालिसेको सभापतित्वमा सम्पन्न समारोहमा विश्वविद्यालयको अनुसन्धान केन्द्रका कार्यकारी निर्देशक प्रा.डा. सुधनकुमार पौडेल र वरिष्ठ कवि प्रह्लाद पोखरेल विशिष्ट अतिथिका रूपमा उपस्थित थिए । वाल्मीकि विद्यापीठका प्राचार्य प्रा. अच्युतप्रसाद लामिछाने, भक्तपुर क्याम्पसका पूर्वप्रमुख कृष्णप्रसाद पोखरेल, नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय प्राध्यापक सङ्घका पूर्वसभापति प्रा.डा. शान्तिकृष्ण अधिकारी, विभिन्न विभागका विभागाध्यक्ष, प्राध्यापक, साहित्यकार, कर्मचारी, विद्यार्थी तथा कविका परिवारजन र शुभेच्छुकहरूको उल्लेख्य उपस्थिति रहेको थियो । कार्यक्रमको सञ्चालन नेपाली विभागका सदस्य तथा विद्यापीठका पूर्वप्राचार्य डा. गणेशप्रसाद घिमिरेले गरेका थिए ।

‘समयको स्वर’ : जीवनानुभूतिको काव्यात्मक प्रतिध्वनि

कवि रामहरि कोइरालाको ‘समयको स्वर’ केवल कविताहरूको सङ्कलन मात्र होइन, जीवन र जगत्लाई नियाल्ने कविदृष्टि, समकालीन समाजको अन्तर्विरोधप्रतिको संवेदनशीलता तथा सुधारप्रतिको आकाङ्क्षाको काव्यात्मक अभिव्यक्ति पनि हो । कविको उमेरसँग सङ्ख्यात्मक सामञ्जस्य राख्ने ६३ वटा कविता समेटिएको यस कृतिले जीवनका विविध अनुभूति र समयका बहुआयामिक स्वरलाई छन्दोबद्ध अभिव्यक्ति दिएको छ । कृतिमाथि समीक्षात्मक मन्तव्य राख्दै प्रा.डा. देवी नेपाल र प्रा.डा. भागवत ढकालले यसका विषयवस्तु, अभिव्यक्तिशैली, भावसौन्दर्य र वैचारिक प्रवृत्तिमाथि प्रकाश पारेका थिए । समालोचक प्रा.डा. नेपालका दृष्टिमा कवि कोइरालाको व्यक्तिगत स्वभाव र कवितात्मक व्यक्तित्वबीच उल्लेखनीय भिन्नता देखिन्छ । व्यवहारमा शिष्ट, भद्र, नम्र, सरल र कर्तव्यनिष्ठ व्यक्तित्वका रूपमा परिचित कोइराला कवितामा भने चेतनशील, विद्रोही र आक्रामक स्वरका साथ प्रस्तुत हुन्छन् । उनका कवितामा संवेगात्मकता, व्यङ्ग्यात्मकता र तत्कालीन परिस्थितिप्रतिको तीव्र प्रतिक्रिया प्रकट भएको पाइन्छ । सूचनामूलक, भावनामूलक, चेतनामूलक, भक्तिपरक, दार्शनिक, विश्लेषणात्मक, व्यङ्ग्यचेतनामूलक तथा सन्देशमूलक प्रकृतिका कविताहरूको समावेशले कृतिको विषयगत विस्तारलाई पुष्टि गरेको उनको मूल्याङ्कन थियो ।

त्यसैगरी प्रा.डा. ढकालले ‘समयको स्वर’ लाई लयात्मक सौन्दर्य र अर्थसौन्दर्यको सन्तुलित संयोजन भएको भावगम्भीर तथा कलात्मक कृतिका रूपमा विश्लेषण गरे । उनका अनुसार कविका कवितामा समकालीन सामाजिक, राजनीतिक तथा वैश्विक विसङ्गतिको चित्रण पाइन्छ । तथापि, ती रचनाहरू निराशा वा आलोचनामा मात्र सीमित नरही सुधार र रूपान्तरणको सन्देशतर्फ उन्मुख हुन्छन् । यथार्थको चित्रणसँगै आदर्शको खोजी गर्नु नै यस सङ्ग्रहको उल्लेखनीय विशेषता भएको उनको निष्कर्ष थियो । यी समीक्षात्मक दृष्टिकोणले कृतिको साहित्यिक महत्त्वलाई मात्र उजागर गर्दैनन्, कवितालाई समयको आलोचनात्मक साक्षी र सामाजिक चेतनाको संवाहकका रूपमा बुझ्नसमेत प्रेरित गर्छन् । कवि समयबाट पृथक् रहन सक्दैनन्; उनी समयका अनुभूतिलाई आत्मसात् गर्दै त्यसका अन्तर्विरोध, सम्भावना र परिवर्तनका आकाङ्क्षालाई कलात्मक भाषामा व्यक्त गर्छन् । यस अर्थमा ‘समयको स्वर’ शीर्षक स्वयं कृतिको वैचारिक प्रवेशद्वार बनेको छ ।
सिर्जना र साधनाको सम्मान
समारोहको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष दीर्घकालीन प्राध्यापन सेवापछि सेवा निवृत्त भएका प्राज्ञिक व्यक्तित्वहरूको अभिनन्दन थियो । नेपाली विभागसँग आबद्ध सहप्राध्यापक कृष्णप्रसाद ज्ञवाली, नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयका वर्तमान कुलसचिव प्रा.डा. नवराज कट्टेल तथा सहप्राध्यापक एवं कवि रामहरि कोइरालालाई दोसल्ला र सम्मानपत्रद्वारा सम्मान गरिएको थियो । प्रा.डा. कट्टेल समारोहमा उपस्थित हुन नसके पनि उनको योगदानको कदर गर्दै सम्मानपत्र तयार गरिएको थियो । सहप्राध्यापक कोइरालाको सेवा निवृत्ति आगामी कात्तिकमा हुने सन्दर्भमा उनको साहित्यिक तथा प्राध्यापकीय योगदानको सम्मानसमेत गरिएको थियो ।
कवि कोइरालाको सम्मानपत्र प्रा.डा. लेखप्रसाद निरौलाले, सहप्राध्यापक ज्ञवालीको सम्मानपत्र उपप्राध्यापक चिन्तामणि भट्टराईले तथा प्रा.डा. कट्टेलको सम्मानपत्र प्रा.डा. ध्रुवप्रसाद भट्टराईले वाचन गरेका थिए ।

पूर्वउपकुलपति प्रा.डा. कुलप्रसाद कोइरालाले सम्मानित व्यक्तित्वहरूलाई सम्मानपत्र तथा दोसल्ला प्रदान गरेका थिए ।
‘न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते’ (श्रीमद्भगवद्गीता, ४.३८) अर्थात् यस संसारमा ज्ञानसरह पवित्र अरू केही छैन भन्ने गीतावचनले ज्ञानको सर्वोच्चतालाई प्रतिपादन गर्छ । ज्ञानको साधना गर्ने प्राध्यापकहरू आफ्नो सेवाकालमा विद्यार्थीको बौद्धिक विकास, भाषिक परिष्कार, साहित्यिक रुचि र विवेकपूर्ण चिन्तनको आधार निर्माण गर्छन् । उनीहरूको योगदान पद वा सेवाअवधिमा मात्र सीमित हुँदैन; त्यसको प्रभाव विद्यार्थीका विचार, व्यवहार र जीवनदृष्टिमा दीर्घकालसम्म रहिरहन्छ ।
यसैले सेवा निवृत्तिलाई कर्मयात्राको पूर्णविरामभन्दा एउटा चरणको स्वाभाविक अवसान र अर्को सम्भावनाको आरम्भका रूपमा बुझ्नु उचित हुन्छ । अध्यापनको नियमित दायित्वबाट मुक्त भएपछि प्राप्त अनुभवलाई लेखन, अनुसन्धान, मार्गदर्शन र सामाजिक सेवामा उपयोग गर्न सकिने सम्भावना अझ व्यापक बन्न सक्छ । गुरुजनको सम्मानले यही निरन्तर ज्ञानयात्राप्रति समाजको विश्वास अभिव्यक्त गरेको छ ।

भावयित्री प्रतिभादेखि कारयित्री प्रतिभासम्म

समारोहका विशिष्ट अतिथि प्रा.डा. सुधनकुमार पौडेलले कवि कोइरालाको प्राध्यापकीय र साहित्यिक व्यक्तित्वको चर्चा गर्दै नेपाली साहित्यका अध्यापकका रूपमा उनको भावयित्री प्रतिभा सबल रहेको तथा ‘समयको स्वर’ को प्रकाशनले कारयित्री प्रतिभासमेत प्रमाणित गरेको विचार व्यक्त गरे । साहित्यिक सिर्जनाको मर्म ग्रहण गर्ने क्षमता र त्यसलाई कलात्मक रूपमा अभिव्यक्त गर्ने सामर्थ्यको समन्वयले सर्जकको व्यक्तित्व पूर्णता प्राप्त गर्ने उनको मन्तव्यको आशय थियो ।
उनले कवि कोइरालालाई दुवै प्रतिभाको सदुपयोग गर्दै निरन्तर साहित्यसाधनामा प्रवृत्त रहन तथा समयको महत्त्व आत्मसात् गर्दै सिर्जनात्मक जीवनलाई अघि बढाउन शुभकामना दिए । साहित्यिक सिर्जना र प्राध्यापनको सम्बन्ध यहाँ विशेष अर्थपूर्ण देखिन्छ । अध्यापनले ज्ञानको अनुशीलन गराउँछ भने साहित्यले त्यही ज्ञानलाई अनुभूति, कल्पना र कलात्मक अभिव्यक्तिमार्फत जीवनसँग जोड्छ । प्राध्यापक जब सर्जकका रूपमा प्रस्तुत हुन्छन् तब उनको अनुभव कक्षाकोठाको सीमाबाट बाहिर निस्केर व्यापक पाठकसमुदायसँग संवाद गर्न थाल्छ । ‘समयको स्वर’ को लोकार्पणलाई यही सिर्जनात्मक विस्तारका रूपमा पनि लिन सकिन्छ ।
समारोहमा कवि तथा गजलकार रूपक अलङ्कार, डा. रत्नावली शर्मा, साहित्यकार तुलसीहरि कोइराला, वरिष्ठ कवि प्रह्लाद पोखरेल, प्रा.डा. शान्तिकृष्ण अधिकारी, प्रा.डा. लेखप्रसाद निरौला, प्रा.डा. ध्रुवप्रसाद भट्टराई, प्रा.डा. देवी नेपाल, प्रा.डा. भागवत ढकाल, प्रा.डा. नारायण चालिसेलगायत विभिन्न प्राज्ञिक तथा साहित्यिक व्यक्तित्वहरूले समीक्षा, कविता वाचन र शुभकामना मन्तव्यका माध्यमबाट समारोहलाई समृद्ध बनाएका थिए ।

पौरस्त्य वाङ्मयको मन्थन र समाजोपयोगी ज्ञान

प्रमुख अतिथि प्रा.डा. कुलप्रसाद कोइरालाले समयको गति, त्यसको दबाब र अन्तर्निहित सन्देशलाई बुझ्न नसक्दा जीवन दिशाहीन बन्न सक्ने विचार व्यक्त गरे । उनका अनुसार प्राध्यापकहरू विद्याका साधक हुन् र उनीहरूको दायित्व ज्ञानको सञ्चारमा मात्र सीमित नभई मानवजाति तथा सभ्यताको हितमा योगदान पुर्‍याउनु पनि हो ।

पौरस्त्य संस्कृत वाङ्मय मानवसभ्यताको महत्त्वपूर्ण ज्ञानसम्पदा भएकाले संस्कृत विश्वविद्यालयका प्राध्यापकहरूले यसको गम्भीर अध्ययन, अनुसन्धान र मन्थन गर्नुपर्नेमा उनले जोड दिए । वाङ्मयको गहन अनुशीलनबाट ज्ञानको सारतत्त्व ग्रहण गरी त्यसलाई मानवसमाजको हितमा उपयोग गर्नु प्राज्ञिक समुदायको दायित्व भएको उनको भनाइ थियो । उनले सम्मानित प्राध्यापकहरूको आगामी जीवन सफल र सार्थक रहोस् भन्ने शुभकामनासमेत व्यक्त गरे ।
यस सन्दर्भमा ‘सा विद्या या विमुक्तये’ अर्थात् मुक्तितर्फ उन्मुख गराउने ज्ञान नै वास्तविक विद्या हो भन्ने संस्कृत सूक्ति स्मरणीय छ । ज्ञानको सार्थकता त्यसको सञ्चयमा मात्र होइन, त्यसले मानिसलाई अज्ञान, सङ्कीर्णता र अविवेकबाट मुक्त गराउन सक्ने सामर्थ्यमा निहित हुन्छ । विश्वविद्यालय अनुसन्धानतर्फ, प्राध्यापक अध्यापनतर्फ, विद्यार्थी अध्ययनतर्फ र साहित्यकार सिर्जनातर्फ जोडिन सकेमा शिक्षाको सामाजिक उपादेयता अझ सुदृढ हुन्छ ।

गुरुगरिमा र विभागीय कृतज्ञता

समारोहका सभाध्यक्ष एवं नेपाली विभागका विभागाध्यक्ष प्रा.डा. नारायणप्रसाद चालिसेले सम्मानित सहकर्मीहरूको आगामी जीवन सक्रिय, व्यवस्थित र समाजोपयोगी बनोस् भन्ने शुभकामना व्यक्त गरे । सेवानिवृत्त गुरुजनलाई सम्मान गर्न पाउनु विभागका लागि गौरवको विषय भएको उल्लेख गर्दै उनले कार्यक्रमलाई सफल बनाउन उपस्थित प्रमुख अतिथि, विशिष्ट अतिथि, प्राध्यापक, साहित्यकार तथा सम्पूर्ण अभ्यागतप्रति आभार प्रकट गरे । आयोजकका तर्फबाट विभागकी सदस्य उपप्राध्यापक चारुमा घिमिरेले स्वागत मन्तव्य व्यक्त गरेकी थिइन् भने उपप्राध्यापक तेजविलास अधिकारीले धन्यवाद ज्ञापन गरेका थिए । करिब तीन घण्टासम्म चलेको समारोहमा विभिन्न विभागका विभागाध्यक्ष, प्राध्यापक, कर्मचारी, विद्यार्थी, कोइराला परिवारका सदस्य तथा अन्य शुभेच्छुकहरूको सहभागिता रहेको थियो ।

समयको सम्मान, साधनाको निरन्तरता

‘समयको स्वर’ को लोकार्पण र प्राध्यापकहरूको अभिनन्दनलाई अलग-अलग औपचारिक कार्यक्रमका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन । यी दुवै गतिविधिले ज्ञान, सिर्जना र कृतज्ञताको परस्पर सम्बन्धलाई उजागर गरेका छन् । कविता समयको संवेदनशील अभिलेख हो ; प्राध्यापन ज्ञानको पुस्तान्तरण हो; र गुरुजनको सम्मान समाजले आफ्नै बौद्धिक इतिहासप्रति व्यक्त गरेको आदर हो । कविताले समाजलाई आफ्ना विसङ्गतिसँग साक्षात्कार गराउँछ, समालोचनाले त्यसको अर्थ र सामर्थ्य पहिल्याउँछ, अनि शिक्षाले प्राप्त ज्ञानलाई विवेकपूर्ण कर्ममा रूपान्तरण गर्ने आधार प्रदान गर्छ । यी तीनै पक्षको सहकार्यबाट मात्र साहित्यिक र प्राज्ञिक संस्कृतिको जीवन्तता कायम रहन सक्छ ।