- आधुनिक प्रविधि र उपभोक्तावादका बीच पूर्वीय ज्ञानपरम्पराको पुनर्पाठ आजको अपरिहार्य आवश्यकता बनेको छ।
- देवघाटस्थित महेश संस्कृत गुरुकुलले स्वामी रामानन्द गिरिको स्मृतिमा अन्तर्राष्ट्रिय शास्त्रार्थसभा आयोजना गरी ज्ञानको दीप प्रज्वलन गरेको छ।
- यो सभाले परम्परागत शास्त्रीय शिक्षा र आधुनिक अनुसन्धानलाई जोड्दै सनातन ज्ञानको पुनर्जागरण गर्ने मार्गनिर्देशन गरेको छ।
डा. उमेशप्रसाद घिमिरे । जहाँ नदीको सङ्गम छ, त्यहाँ ज्ञानको पनि भइरहेकै छ ।
आज विश्व तीव्र प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सूचना-विस्फोट र उपभोक्तावादी संस्कृतिको चापमा अगाडि बढिरहेको छ । यस्ता परिवर्तनले मानव जीवनलाई सुविधा त दिएका छन् तर मनको शान्ति, नैतिकता, आत्मबोध र सांस्कृतिक पहिचानका प्रश्नलाई पनि उस्तै गम्भीर बनाइदिएका छन् । यही सन्दर्भमा पूर्वीय ज्ञानपरम्परा, विशेषतः संस्कृत वाङ्मय, वेद, उपनिषद्, दर्शन, न्याय, मीमांसा, व्याकरण तथा वेदान्तजस्ता शास्त्रहरूको पुनर्पाठ आजको आवश्यकता बनेको छ । आधुनिकताको यात्राले जति तीव्रता पाएको छ, त्यति नै गहिरो रूपमा आफ्ना ज्ञानमूलसँग पुनः जोडिनुपर्ने आवश्यकता पनि अनुभूत हुन थालेको छ ।
यही ऐतिहासिक आवश्यकतालाई आत्मसात् गर्दै देवघाटधामस्थित महेश संन्यास आश्रम एवं महेश संस्कृत गुरुकुल ले साउन ९ र १० गते आयोजना गरेको दुईदिने अन्तर्राष्ट्रिय शास्त्रार्थसभा केवल एउटा धार्मिक वा शैक्षिक कार्यक्रम थिएन ; यो सनातन ज्ञानपरम्पराको पुनर्जागरणको उद्घोष थियो । यसले देवघाटलाई पुनः शास्त्र, साधना, अनुसन्धान र अन्तर्राष्ट्रिय विद्वत् संवादको जीवन्त केन्द्रका रूपमा उभ्याउने सार्थक प्रयास गरेको छ ।
श्रद्धाञ्जलिलाई कर्ममा रूपान्तरण गर्ने दुर्लभ संस्कार
यो शास्त्रार्थसभा अद्वैत वेदान्तका प्रकाण्ड विद्वान्, तपोनिष्ठ सन्त, गुरुकुलीय शिक्षाका अनन्य साधक तथा महेश संन्यास आश्रमका प्रेरणापुरुष ब्रह्मलीन सन्तशिरोमणि डा. स्वामी रामानन्द गिरिको नवौँ स्मृतिको पावन अवसरमा आयोजना गरिएको थियो । सामान्यतः स्मृति दिवसहरू औपचारिक कार्यक्रम, माल्यार्पण र श्रद्धाञ्जलिमा सीमित हुने गरेका छन् तर महेश गुरुकुलले स्मृतिलाई कर्मसँग, श्रद्धालाई ज्ञानसँग र गुरुभक्तिलाई अनुसन्धानसँग जोड्दै एउटा अनुकरणीय परम्पराको स्थापना गरेको छ ।
कुनै गुरुको सम्मान उहाँको तस्बिरमा फूल अर्पण गरेर मात्र हुँदैन ; उहाँले जीवनभर जलाएको ज्ञानको दीपलाई अझ प्रज्वलित बनाउनु नै साँचो श्रद्धाञ्जलि हो । यही जीवनदर्शनलाई आत्मसात् गर्दै आयोजित अन्तर्राष्ट्रिय शास्त्रार्थसभाले स्वामी रामानन्द गिरिको योगदानलाई केवल स्मरण मात्र गरेन, उहाँले देखाएको ज्ञानमार्गलाई संस्थागतरूपमा अघि बढाउने प्रतिबद्धता पनि व्यक्त गर्यो ।
स्वामी रामानन्द गिरिले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन संस्कृत शिक्षा, अद्वैत वेदान्त, गुरुशिष्य परम्परा, वैदिक संस्कार र सनातन धर्मदर्शनको संरक्षण तथा प्रवर्द्धनमा समर्पित गर्नुभएको थियो । उहाँका लागि गुरुकुल केवल पाठशाला थिएन; त्यो जीवन निर्माण गर्ने तपोवन थियो । शिक्षा केवल रोजगारीको माध्यम होइन, आत्मोन्नति र लोककल्याणको आधार हो भन्ने उहाँको विश्वास आज पनि महेश गुरुकुलका प्रत्येक गतिविधिमा प्रतिबिम्बित भइरहेको देखिन्छ ।यस अर्थमा हेर्दा यो शास्त्रार्थसभा केवल विगतको स्मरण नभई भविष्यको मार्गनिर्देशन पनि हो । यसले ज्ञानलाई जीवनसँग, अनुसन्धानलाई संस्कारसँग र परम्परालाई समकालीन आवश्यकतासँग जोड्ने नयाँ दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेको छ ।
ज्ञानार्जन तथा सत्संगमा लागि आह्वान
पहिलो दृष्टिमा यो एउटा साधारण आमन्त्रणजस्तो देखिए पनि यसको दार्शनिक गहिराइ अत्यन्त व्यापक छ । यसको अर्थ केवल देवघाटको भौगोलिक यात्राको निमन्त्रणा होइन ; यो ज्ञान, तपस्या, विनय, अनुसन्धान र आत्मबोधतर्फको यात्राको आह्वान हो ।
महेश संस्कृत गुरुकुलले यही आदर्शलाई केन्द्रमा राखी गुरुकुलीय शिक्षालाई आधुनिक अनुसन्धानसँग जोड्ने प्रयास गरेको छ । आज विश्वविद्यालयीय शिक्षा र परम्परागत शास्त्रीय अध्ययनबीच देखिएको दूरीलाई कम गर्न यस्ता शास्त्रार्थसभाहरू अत्यन्त उपयोगी बन्न सक्छन् । यहाँ प्रस्तुत भएका अनुसन्धानपत्र, विद्वत्संवाद, शास्त्रार्थ सभा तथा शास्त्रीय विमर्शहरूले यही सम्भावनालाई व्यवहारमा प्रमाणित गरेका छन् ।
