महेश–छात्र–परिषद्को नयाँ नेतृत्व : परम्पराको पुस्तान्तरण र भविष्यको सङ्कल्प

उपप्राडा उमेशप्रसाद घिमिरे ।  गुरु–शिष्य परम्पराको आधुनिक अध्याय गुरुबाट प्राप्त ज्ञान केवल परीक्षामा प्राप्त हुने प्रमाणपत्र होइन; त्यो जीवनदृष्टि हो, संस्कार हो, साधना हो र समाजप्रतिको उत्तरदायित्वबोध हो । यही शाश्वत गुरु–शिष्य परम्परालाई संस्थागत रूप दिँदै अघि बढेको एउटा विशिष्ट प्रज्ञासङ्गम हो—महेश–छात्र–परिषद् ।
वि.सं. २०५० मा ब्रह्मलीन सन्तशिरोमणि डा. स्वामी रामानन्द गिरिज्यूद्वारा स्थापित महेश सन्न्यास आश्रमअन्तर्गत वि.सं. २०५२ देखि देवघाटधाममा सञ्चालित महेश संस्कृत गुरुकुलम् तथा महेश संस्कृत विद्यापीठमा अध्ययन गरेका छात्रहरूको साझा आत्मीयता, संस्कार र उत्तरदायित्वको संस्थागत अभिव्यक्तिका रूपमा परिषद्को जन्म भएको हो ।
यो संस्था पूर्वविद्यार्थीहरूको सामान्य सङ्गठन मात्र होइन; गुरुदेवबाट दीक्षित ज्ञान, संस्कार र आदर्शलाई समयानुकूल कर्ममा रूपान्तरण गर्ने शिष्यपरम्पराको जीवित संस्था हो ।
गुरुसन्निधिमा रोपिएको बीज
ब्रह्मलीन गुरुदेव डा. स्वामी रामानन्द गिरिज्यूकै सदिच्छा, सत्प्रेरणा र प्रत्यक्ष सन्निधिमा उहाँकै गुरुकुलबाट आचार्यतह उत्तीर्ण डा. उमेशप्रसाद घिमिरेको अध्यक्षतामा वि.सं. २०६५ आषाढ २७ गते ११ सदस्यीय कार्यसमिति गठन भई महेश–छात्र–परिषद्को संस्थागत यात्रा प्रारम्भ भएको थियो ।
गुरुकुलमा गुरु र शिष्यबीचको सम्बन्ध केवल अध्यापन र अध्ययनमा सीमित हुँदैन । “आचार्यदेवो भव” भन्ने वैदिक आदर्शले गुरुमा श्रद्धा र शिष्यमा अनुशासन, कृतज्ञता तथा सेवाभावको संस्कार निर्माण गर्छ । त्यसैले गुरुकुलबाट बाहिरिएपछि पनि शिष्यको मन गुरुसँगै रहन्छ र कर्म समाजसँग जोडिन्छ ।
महेश–छात्र–परिषद्को यात्रा यही भावनाको मूर्त अभिव्यक्ति हो ।
सत्र वर्षको साधना : गतिविधिभन्दा ठूलो एउटा संस्कार
स्थापनादेखि परिषद्ले महेश संस्कृत गुरुकुलसँग सहकार्य गर्दै प्राज्ञिक, सामाजिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक क्षेत्रमा निरन्तर योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ ।
‘अनुभूति’ अनुसन्धानात्मक पत्रिकाको प्रकाशन, शास्त्रीय तथा दार्शनिक विद्वत्सङ्गोष्ठी, वक्तृत्वकला प्रतियोगिता, कविगोष्ठी, गुरुपूजन तथा गुरु–अभिनन्दन, वैदिक संस्कृतिमूलक देउसी–भैलो, गुरुकुलका विभिन्न बौद्धिक समारोहमा सहभागिता तथा श्रीमद्भागवत ज्ञानमहायज्ञमा स्वयंसेवी भूमिका परिषद्का उल्लेखनीय गतिविधि हुन् ।
गुरुहरू रामजीप्रसाद, पीताम्बर दाहाल, शुकदेव पौडेल, बुद्धिनाथ अधिकारीलगायतको गुरुपूर्णिमाका अवसरमा अभिनन्दनले परिषद्को गुरु–कृतज्ञताको परम्परा उजागर गर्छ ।
त्यसैगरी जटिल रोगबाट पीडित गुरुकुलीय छात्रहरूको उपचारमा आर्थिक सहयोग, ब्रह्मलीन गुरुदेवप्रति श्रद्धाञ्जली, काठमाडौँस्थित शङ्कराचार्यमठमा विशेष श्रद्धाञ्जली सभा, आश्रमका संस्थापक सचिव माधव पौडेलप्रति श्रद्धाञ्जली तथा संस्कृतका विशिष्ट विद्वान् प्रा.डा. दीर्घराज घिमिरे, प्रा.डा. विद्यानाथ उपाध्यायलगायतको अभिनन्दनले परिषद्को सामाजिक र प्राज्ञिक दायरा फराकिलो बनाएको छ ।
‘गुरुकुल प्रवर्धन समाज’, ‘त्रिशक्ति एकादशी नारीशक्ति समाज’, ‘घरघरमा गुरुकुल अभियान’लगायतका गुरुकुलीय भावभूमिबाट सञ्चालित अभियानमा सहकार्य गर्नुका साथै २०८२ सालको ‘बृहत् पाशुपत परिक्रमा’मा भौतिक र बौद्धिक योगदान पुर्‍याउनु परिषद्को सामाजिक सक्रियताको अर्को उल्लेखनीय पक्ष हो ।
दर्तादेखि महाधिवेशनसम्म : संस्थागत परिपक्वताको पाइला
वि.सं. २०६५ मा गठन भए पनि परिषद् लामो समय औपचारिक दर्ताविना नै नेपाली बौद्धिक तथा आध्यात्मिक समाजमा विशिष्ट **‘रामानन्द–प्रज्ञासमूह’**का रूपमा क्रियाशील रह्यो ।
स्थापनाको १७ वर्षपछि पुरानो कार्यसमितिलाई तदर्थ समितिमा रूपान्तरण गरी वि.सं. २०८२ फागुन २३ गते चितवन जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा विधिवत् दर्ता भएपछि परिषद्ले संस्थागत यात्राको नयाँ अध्याय सुरु गर्‍यो ।
त्यसैको निरन्तरतामा वि.सं. २०८३ श्रावण ३० र ३१ गते द्विदिवसीय साधारणसभा तथा दर्तापछिको प्रथम महाधिवेशन सम्पन्न भयो ।
यो महाधिवेशनलाई केवल निर्वाचनका रूपमा हेर्नु यसको ऐतिहासिक अर्थलाई सङ्कुचित गर्नु हुनेछ । यो एक पुस्ताले अर्को पुस्तालाई जिम्मेवारी, संस्कार, अनुभव र गुरुदेवको सत्सङ्कल्प हस्तान्तरण गरेको क्षण थियो ।
नयाँ नेतृत्व : योग्यताबाट उत्तरदायित्वतर्फ
शङ्कराचार्यमठ, पशुपतिको सभाकक्षमा सम्पन्न उद्घाटन समारोहको सभाध्यक्षता परिषद्का संस्थापक अध्यक्ष डा. उमेशप्रसाद घिमिरेले गर्नुभएको थियो ।
महेश संस्कृत गुरुकुलका पूर्वछात्र तथा ब्रह्मलीन गुरुदेव डा. स्वामी रामानन्द गिरिज्यूबाट सन्न्यासदीक्षा ग्रहण गरी वैदिक वाङ्मयको अध्ययन, अनुसन्धान, सम्पादन, प्रकाशन तथा संस्कारशिक्षाको क्षेत्रमा योगदान पुर्‍याउनुभएका वैदिक अनुसन्धान गुठीका संस्थापक अध्यक्ष डा. स्वामी केशवानन्द गिरि (डा. के.एन. स्वामी) को विशेष सहभागिताले समारोहलाई थप गरिमामय बनाएको थियो ।
सचिव शिवराज लामिछानेले संस्थाको विगत, वर्तमान र भविष्य समेटिएको प्रगति प्रतिवेदन तथा कोषाध्यक्ष राममणि कुइँकेलले लेखापरीक्षण गरिएको आर्थिक प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्नुभयो । सदस्य शालिग्राम ढकालले स्वागत मन्तव्य राख्नुभयो ।
दोस्रो दिन संयोजक एकराज दाहाल तथा सदस्यद्वय रोहिणीराज तिमल्सेना र भीमप्रसाद खतिवडाको निर्वाचन समितिले निर्धारित कार्यतालिकाअनुसार निर्वाचन सम्पन्न गर्‍यो ।
निर्वाचनबाट—
अध्यक्ष : शिवराज लामिछाने
उपाध्यक्ष : विष्णुप्रसाद पौडेल
सचिव : मनीष गौतम
सहसचिव : सन्तोष घिमिरे
कोषाध्यक्ष : अभिमन्यु नेपाल
तथा सदस्यहरूमा मुकुन्द दाहाल, उपेन्द्र मरहठ्ठा, अर्जुन खतिवडा, सुरज सापकोटा, विवेक भट्टराई र सन्दीप काफ्ले निर्वाचित हुनुभएको छ ।
परिषद्का संरक्षक तथा महेश संस्कृत गुरुकुलका अध्यक्ष स्वामी रमणानन्द गिरिज्यूबाट नवनिर्वाचित पदाधिकारीलाई संस्कृत भाषामा शपथग्रहण गराई प्रमाणपत्र प्रदान गरिएको थियो ।
‘योग्यं योग्याय दातव्यम्’ : जिम्मेवारीको सुन्दर हस्तान्तरण
तदर्थ समितिका तर्फबाट पूर्वसहसचिव गणेश तिमल्सिनाले नवनिर्वाचित कार्यसमितिलाई बधाई दिँदै अनुसन्धानात्मक तथा विज्ञसमीक्षित जर्नल प्रकाशन, नियमित विद्वत्सङ्गोष्ठी, गुरु–अभिनन्दन र कविगोष्ठीजस्ता प्राज्ञिक गतिविधिलाई निरन्तरता दिनुपर्नेमा जोड दिनुभयो ।
२०५० देखि २०८३ सम्मका ३३ व्याचका गुरुभाइलाई एउटै आत्मीय सूत्रमा बाँध्दै परिषद्लाई अझ सबल, सक्षम र गतिशील बनाउनुपर्ने उहाँको सुझाव थियो ।
संस्थापक अध्यक्ष डा. उमेशप्रसाद घिमिरेले नयाँ कार्यसमितिलाई जिम्मेवारी हस्तान्तरण गर्न पाउँदा आफू र पूर्वसमिति गौरवान्वित भएको उल्लेख गर्दै “योग्यं योग्याय दातव्यम्” भन्ने सूक्तिको सार्थक अनुभूति भएको बताउनुभयो ।
वास्तवमा नेतृत्व हस्तान्तरण कुनै पदको स्थानान्तरण मात्र होइन । अनुभवको उत्तराधिकार, आदर्शको संरक्षण र भविष्यप्रतिको विश्वासको हस्तान्तरण हो ।
‘हुइयाँ होइन, सिंहगर्जना’
गुरुकुल प्रवर्धन समाजक अध्यक्ष कपिलदेव सुवेदीले महेश गुरुकुलबाट उत्पादित विद्वत्शक्तिले देशका विभिन्न क्षेत्रमा बौद्धिक नेतृत्व गरिरहेको उल्लेख गर्दै यो शक्ति एकताबद्ध भए राष्ट्रलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउन सकिने सम्भावना औँल्याउनुभयो ।
उहाँले स्वामी रामानन्द गिरिका सबै शिष्यलाई क्षणिक कोलाहलमा होइन, वैदिक आत्मविश्वासमा उभिन आह्वान गर्दै “वयं राष्ट्रे जागृयामः” भन्ने आदर्शलाई व्यवहारमा उतार्न प्रेरित गर्नुभयो ।
यसमा आजको संस्कृत शिक्षाका लागि एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश निहित छ—शास्त्रमा दक्ष हुनु मात्र पर्याप्त छैन; शास्त्रबाट प्राप्त विवेकलाई राष्ट्रजीवनमा प्रयोग गर्न सक्नु नै वास्तविक विद्वत्ता हो ।
गुरुदीपबाट राष्ट्रदीपसम्म
समारोहमा महेश आश्रमका सदस्यसचिव रामप्रसाद भण्डारी, डा. वैकुण्ठ घिमिरे, महेश संस्कृत गुरुकुल–विद्यापीठका प्राचार्य कमल सुवेदी, गुरुदेवका अनन्य शिष्य सञ्जयबहादुर अधिकारी, गुरुकुलका विस्तारक केदार विष्टलगायतले नवनिर्वाचित कार्यसमितिलाई शुभकामना दिनुभयो ।
समारोहको समापनमा परिषद्का संरक्षक तथा महेश सन्न्यास आश्रमका पीठाधीश स्वामी रमणानन्द गिरिज्यूले प्रदान गर्नुभएको आशीर्वचनले परिषद्को भावी दायित्वलाई अझ स्पष्ट बनायो ।
उहाँले ब्रह्मलीन गुरुदेवले प्रज्वलित गर्नुभएको महेश गुरुकुलरूपी ज्ञानदीपलाई निरन्तर प्रज्वलित राख्न धर्म, दर्शन, संस्कृत, संस्कार र संस्कृतिको संरक्षण तथा प्रवर्धनमा सबै गुरुभाइले आ–आफ्नो सामर्थ्यअनुसार योगदान गर्नुपर्ने बताउनुभयो ।
महेश गुरुकुललाई राष्ट्रिय मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानको केन्द्रका रूपमा विकसित गर्नुपर्ने, नेपालका गाउँगाउँमा गुरुकुल विस्तार गर्नुपर्ने, गुरुकुलका शाखा–प्रशाखा विस्तार गरी समाजमा प्राज्ञिक चेतनाको प्रकाश फैलाउनुपर्ने तथा रामानन्दीय शिष्यपरम्परालाई सामूहिक प्रतिबद्धताका साथ अघि बढाउनुपर्ने उहाँको मूल सन्देश थियो ।
सङ्गच्छध्वम् : एकतामा प्रज्ञा, प्रज्ञामा शक्ति
महेश–छात्र–परिषद्को भावभूमिमा रहेको वैदिक मन्त्र आज पनि मार्गदर्शक बन्न सक्छ—
“सङ्गच्छध्वं संवदध्वं सं वो मनांसि जानताम् ।”
सँगसँगै हिँडौँ, संवाद गरौँ, मनमा एकता स्थापित गरौँ ।
गुरुकुलले शिष्यलाई ज्ञान दिन्छ; शिष्यले आफ्नो कर्मबाट गुरुकुलको ऋण तिर्छ । गुरुको ज्ञान समाजमा पुग्दा गुरुकुलको उद्देश्य सार्थक हुन्छ । शिष्यहरूको प्रज्ञा राष्ट्रसेवामा समर्पित हुँदा गुरु–शिष्य परम्परा जीवित रहन्छ ।
यस अर्थमा महेश–छात्र–परिषद् एउटा संस्था मात्र होइन—गुरुबाट शिष्यमा, शिष्यबाट समाजमा र समाजबाट राष्ट्रमा प्रवाहित हुने ज्ञानपरम्पराको सेतु हो ।
अबको प्रश्न : इतिहास सम्झने कि इतिहास बनाउने ?
नयाँ कार्यसमितिका सामु चुनौती पनि ठूलो छ र सम्भावना पनि उत्तिकै विशाल । ३३ व्याचमा फैलिएको गुरुभाइको प्रज्ञाशक्तिलाई एकीकृत गर्नु, अनुसन्धानलाई संस्थाको मेरुदण्ड बनाउनु, संस्कृत वाङ्मयलाई समकालीन ज्ञान–विमर्शसँग जोड्नु, गुरुकुलीय संस्कारलाई आधुनिक समाजका प्रश्नसँग संवाद गराउनु र महेश गुरुकुललाई अनुसन्धान तथा बौद्धिक विमर्शको केन्द्र बनाउनु अबका प्राथमिक दायित्व हुन सक्छन् ।
यदि नयाँ नेतृत्वले यी सम्भावनालाई योजनाबद्ध ढङ्गले अघि बढाउन सक्यो भने परिषद् पूर्वविद्यार्थीहरूको सङ्गठनमा सीमित रहने छैन । यो गुरु–शिष्य परम्परा, प्राज्ञिक अनुसन्धान, सांस्कृतिक पुनर्जागरण र राष्ट्रचेतनाको सशक्त सेतु बन्न सक्छ । ब्रह्मलीन स्वामी डा. रामानन्द गिरिज्यूले रोप्नुभएको गुरुकुलीय बीज आज वृक्ष बनेको छ । त्यस वृक्षको छायामा दीक्षित भएका शिष्यहरूले अब त्यसका बीउ देशका विभिन्न भूभागमा रोप्नुपर्ने समय आएको छ ।
ज्ञानदीप बलिरहेको छ—अब त्यसमा तेल थपिरहनु छ ।
गुरुदेवको सङ्कल्प जीवित छ—अब त्यसलाई कर्ममा रूपान्तरण गर्नु छ । नयाँ नेतृत्व आएको छ—अब त्यस नेतृत्वलाई इतिहासमा रूपान्तरण गर्नु छ । त्यसैले महेश–छात्र–परिषद्को प्रथम महाधिवेशन केवल नयाँ कार्यसमिति चयनको घटना होइन । यो गुरु–परम्पराको उत्तराधिकार, प्रज्ञाको पुस्तान्तरण र राष्ट्रप्रतिको नवसङ्कल्पको उद्घोष हो ।
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः ।
गुरुः साक्षात् परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥
गुरुप्रति श्रद्धा, शास्त्रप्रति निष्ठा, संस्कृतिप्रति गौरव र राष्ट्रप्रति समर्पण—यिनै चार आधारमा महेश–छात्र–परिषद्को आगामी यात्रा अझ उज्ज्वल, सार्थक र युगप्रेरक बनोस् । जयतु गुरुकुलम् । जयतु संस्कृतम् । जयतु गुरु–शिष्य–परम्परा । जयतु राष्ट्रप्रज्ञा ।