डा. उमेशप्रसाद घिमिरे, उपप्राध्यापक, नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय, वाल्मीकि विद्यापीठ
भूमिका :
इतिहासको एउटा आन्दोलन कि युगको उद्घोष ?
राष्ट्रहरूको इतिहासमा केही यस्ता घटनाहरू हुन्छन्, जसले तत्कालीन समयलाई मात्र होइन, भावी युगको दिशासमेत निर्धारण गर्छन् । ती घटनाहरू समयको सीमाभित्र बाँधिँदैनन्; बरु पुस्तौँसम्म प्रेरणाको स्रोत बनेर जीवित रहन्छन् । नेपालको शैक्षिक, सामाजिक र राजनीतिक इतिहासमा वि.सं. २००४ साल असार १ गते आरम्भ भएको ‘जयतु संस्कृतम्’ आन्दोलन यस्तै युगप्रवर्तक घटनामध्ये एक हो ।
यो आन्दोलन केवल संस्कृत शिक्षाको सुधारका लागि गरिएको सामान्य आन्दोलन थिएन, न त केवल विद्यार्थी असन्तोषको अभिव्यक्ति मात्र थियो। वस्तुतः यो ज्ञानमाथिको एकाधिकारका विरुद्धको प्रतिरोध, शैक्षिक अधिकारका लागि गरिएको सङ्घर्ष, बौद्धिक स्वतन्त्रताको उद्घोष र लोकतान्त्रिक चेतनाको प्रारम्भिक शङ्खनाद थियो। त्यसैले ‘जयतु संस्कृतम्’ आन्दोलनलाई संस्कृत शिक्षाको इतिहासमा मात्र सीमित गर्नु यसको वास्तविक ऐतिहासिक महत्त्वलाई सङ्कुचित गर्नु हो ।
आज जब यस आन्दोलनले अस्सी वर्षको गौरवपूर्ण यात्रा पूरा गरेको छ, त्यसबेला यसको इतिहासलाई मात्र सम्झनु पर्याप्त हुँदैन ; यसको मर्म, सन्देश, योगदान र वर्तमान सान्दर्भिकतामाथि गम्भीर विमर्श गर्नु अझ आवश्यक देखिन्छ ।
शिक्षाबाट सुरु भएको विद्रोह
वि.सं. २००४ सालतिर नेपालको संस्कृत शिक्षाको अवस्था अत्यन्त कठिन थियो। रानीपोखरी संस्कृत पाठशालामा अध्ययनरत विद्यार्थीहरूले उच्चस्तरीय परीक्षा दिन भारतको वाराणसी पुग्नुपर्ने बाध्यता थियो । शिक्षण व्यवस्था सीमित थियो, आधुनिक विषयहरूको अध्ययनको अवसर थिएन, विद्यार्थीका आधारभूत अधिकारहरू पनि सुनिश्चित थिएनन् ।
वाराणसीमा परीक्षा दिन पुगेका विद्यार्थीहरूले त्यहाँका शैक्षिक निकायसँग संवाद गर्दा नेपाल सरकारले चाहेमा नेपालमै परीक्षा सञ्चालन गर्न सकिने जानकारी प्राप्त गरे । स्वदेश फर्किएपछि उनीहरूले आफ्ना जायज माग सरकारसमक्ष प्रस्तुत गरे । तर निरङ्कुश राणाशासनले ती मागको सुनुवाइ गर्न आवश्यक ठानेन ।
यही उपेक्षा र अन्यायका विरुद्ध विद्यार्थीहरू सङ्गठित भए । असार १ गते रानीपोखरी संस्कृत पाठशालाको मूलद्वारमा उनीहरूले शान्तिपूर्ण विरोध आरम्भ गरे । सत्ता कठोर थियो, तर विद्यार्थीहरूको आत्मबल त्योभन्दा अझ दृढ थियो। दमन, गिरफ्तारी र धम्कीका बीच पनि उनीहरूको सङ्कल्प विचलित भएन ।
यसरी नेपालको इतिहासमा पहिलोपटक विद्यार्थीहरूले आफ्नो अधिकारका लागि सङ्गठित र सचेत आन्दोलनको सुरुवात गरे ।
भिक्षाटन कि जनजागरण ?
जेलमुक्तिपछि आन्दोलनकारी विद्यार्थीहरूले कालमोचन क्षेत्रमा सप्ताह आयोजना गरे । त्यहाँबाट सुरु भएको ‘भिक्षाम् देहि’ अभियान आन्दोलनको सर्वाधिक मौलिक र प्रभावकारी पक्ष थियो ।
बाह्य दृष्टिले त्यो भिक्षाटनजस्तो देखिए पनि वास्तवमा त्यो अन्यायविरुद्धको सांस्कृतिक प्रतिरोध थियो । आफ्ना माग पूरा नगरिएको विरोधमा विद्यार्थीहरू जनतासमक्ष पुगे । उनीहरूले राज्यको असंवेदनशीलता र शिक्षाको दयनीय अवस्थालाई जनमानससम्म पुर्याए ।
यस घटनाले आन्दोलनलाई पाठशालाको सीमाभन्दा बाहिर निकालेर जनआन्दोलनको स्वरूप प्रदान गर्यो । जनता विद्यार्थीप्रति सहानुभूतिशील बन्दै गए भने राणाशासनप्रति असन्तोष बढ्दै गयो ।
त्यस बेला गुञ्जिएका चार उद्घोष आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन्-
जयतु संस्कृतम् धर्मभूतये।
जयतु संस्कृतम् राजभूतये।
जयतु संस्कृतम् राष्ट्रभूतये।
जयतु संस्कृतम् विश्वभूतये।
यी नारा केवल संस्कृतप्रेमका अभिव्यक्ति थिएनन् ; तिनमा राष्ट्रनिर्माण, नैतिकता, सुशासन र विश्वकल्याणको व्यापक दृष्टि अन्तर्निहित थियो ।
परम्पराको संरक्षण होइन, परिवर्तनको माग
______________
‘जयतु संस्कृतम्’ आन्दोलनबारे एउटा गम्भीर भ्रम आज पनि विद्यमान छ । कतिपयले यसलाई केवल परम्परावादी संस्कृत आन्दोलनका रूपमा बुझ्ने गरेका छन् तर ऐतिहासिक तथ्यले यसको ठीक विपरीत सत्य प्रस्तुत गर्छ ।
आन्दोलनकारी विद्यार्थीहरूको प्रमुख मागमध्ये एक थियो- संस्कृतसँगै आधुनिक विषयहरूको अध्ययन व्यवस्था ।
यो मागले तत्कालीन संस्कृत विद्यार्थीहरूको दूरदर्शी सोच स्पष्ट पार्छ । उनीहरू अतीतको गौरवमा मात्र रमाउन चाहँदैनथे ; आधुनिक ज्ञान-विज्ञानसँग संस्कृतको समन्वय गर्न चाहन्थे । यस अर्थमा ‘जयतु संस्कृतम्’ आन्दोलन परम्परा र आधुनिकताको सुन्दर समन्वयको अभियान थियो ।
वास्तवमा ती विद्यार्थीहरूले आजभन्दा अस्सी वर्षअघि नै आधुनिक नेपालका लागि आवश्यक शैक्षिक दृष्टिकोण प्रस्तुत गरिसकेका थिए ।
लोकतन्त्रको बीउ पाठशालामा रोपिएको थियो
____________
नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहासको चर्चा गर्दा राजनीतिक दल, नेता र जनआन्दोलनहरूको उल्लेख गरिन्छ; तर लोकतान्त्रिक चेतनाको प्रारम्भिक बीउ कहाँ रोपिएको थियो भन्ने प्रश्न कमै उठाइन्छ ।
यथार्थमा लोकतन्त्रको त्यो बीउ संस्कृत पाठशालाका ती युवा विद्यार्थीहरूको चेतनामा रोपिएको थियो ।
जब विद्यार्थीहरूले अन्यायका विरुद्ध आवाज उठाए, जब उनीहरूले अधिकारको माग गरे, जब उनीहरूले दमनका सामु झुक्न अस्वीकार गरे- त्यही क्षण नेपालमा लोकतान्त्रिक चेतनाको नयाँ अध्याय प्रारम्भ भयो ।
त्यसैले ‘जयतु संस्कृतम्’ आन्दोलनलाई नेपालको पहिलो विद्यार्थी आन्दोलन मात्र नभई लोकतान्त्रिक आन्दोलनको वैचारिक आधारशिला भन्नु अत्युक्ति हुँदैन ।
जयतु संस्कृतम् : नेपालको प्रथम शैक्षिक क्रान्ति
यस आन्दोलनका विशेषता अत्यन्त उल्लेखनीय छन्-
नेपालको पहिलो सङ्गठित विद्यार्थी आन्दोलन!
अहिंसात्मक प्रतिरोधको अनुकरणीय उदाहरण!
शैक्षिक सुधारका लागि गरिएको प्रथम सशक्त अभियान!
विद्यार्थी अधिकारको पहिलो संस्थागत आवाज!
लोकतान्त्रिक चेतनाको प्रारम्भिक सूत्रपात!
संस्कृत र आधुनिक शिक्षाको समन्वयको अग्रगामी दृष्टि!
राष्ट्रिय जागरणको प्रेरक अभियान!
यस दृष्टिले हेर्दा ‘जयतु संस्कृतम्’ वास्तवमा नेपालको प्रथम शैक्षिक क्रान्ति थियो ।
अस्सी वर्षपछि पनि आन्दोलन किन जीवित छ ?
_________________
इतिहासका धेरै आन्दोलनहरू आफ्नो उद्देश्य पूरा भएपछि स्मृतिमा सीमित हुन्छन् । तर ‘जयतु संस्कृतम्’ आन्दोलन आज पनि सान्दर्भिक छ ।
किनभने यसले उठाएका प्रश्नहरू आज पनि जीवित छन्-
शिक्षा कति गुणस्तरीय छ ?
विद्यार्थीका अधिकार कति सुरक्षित छन् ?
हाम्रो शिक्षा राष्ट्रिय आवश्यकतासँग कति जोडिएको छ ?
परम्परा र आधुनिकताको समन्वय कति सफल भएको छ ?
संस्कृत ज्ञानको आधुनिक उपयोग कति भएको छ ?
यी प्रश्नहरूको उत्तर खोजिरहँदासम्म ‘जयतु संस्कृतम्’ आन्दोलन सान्दर्भिक रहिरहनेछ ।
आजको चुनौती : विरोध होइन, उदासीनता
____________
हिजो संस्कृतमाथि प्रत्यक्ष राजनीतिक दमन थियो; आज त्यो अवस्था छैन तर आज संस्कृतका सामु अर्को चुनौती उभिएको छ- उदासीनता ।
संस्कृतको भविष्य सडक आन्दोलनले मात्र सुरक्षित हुँदैन । यसको संरक्षण र संवर्द्धनका लागि अनुसन्धान, प्रविधि, प्रकाशन, अन्तर्राष्ट्रियकरण र व्यवहारिक प्रयोग आवश्यक छ ।
आज संस्कृतलाई बचाउने लडाइँ जेल जाने होइन ; पुस्तकालय, प्रयोगशाला, कक्षाकोठा र डिजिटल माध्यममा प्रवेश गर्ने लडाइँ हो ।
त्यसैले वर्तमान पुस्ताको दायित्व आन्दोलनका नाराहरू दोहोर्याउनु मात्र होइन, त्यसको मूल भावनालाई समकालीन सन्दर्भमा रूपान्तरण गर्नु हो ।
नयाँ पुस्ताका लागि एउटा प्रश्न
अस्सी वर्षअघि विद्यार्थीहरू अधिकारका लागि जेल जान तयार थिए ।
आज हामी ज्ञानका लागि कति तयार छौँ ?
हिजोका विद्यार्थीहरूले आधुनिक शिक्षा मागेका थिए ।
आज हामी शिक्षाको गुणस्तरका लागि कति चिन्तित छौँ ?
हिजोका विद्यार्थीहरूले भविष्यका लागि सङ्घर्ष गरेका थिए ।
आज हामी भविष्य निर्माणका लागि कति समर्पित छौँ ?
यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्नु नै जयतु संस्कृतम् आन्दोलनप्रतिको सच्चा श्रद्धाञ्जलि हुनेछ ।
उपसंहार :
_______
इतिहासको स्मरण मात्र होइन, आदर्शको अनुकरण
आन्दोलनहरू सडकमा समाप्त हुँदैनन् ; तिनका आदर्श समाजको चेतनामा जीवित रहन्छन् । ‘जयतु संस्कृतम्’ आन्दोलनका विद्यार्थीहरूले उठाएको आवाज आज पनि नेपालको शैक्षिक, सांस्कृतिक र लोकतान्त्रिक चेतनामा प्रतिध्वनित भइरहेको छ ।
यो आन्दोलनले हामीलाई सिकाएको छ- शिक्षा अधिकार हो, ज्ञान मुक्त हुनुपर्छ, परम्परा र आधुनिकता परस्पर विरोधी होइनन् र सत्यका लागि गरिएको अहिंसात्मक सङ्घर्ष कहिल्यै व्यर्थ हुँदैन ।
अस्सी वर्षअघि संस्कृतका युवा विद्यार्थीहरूले प्रज्वलित गरेको चेतनाको दीप आज पनि उज्यालो छ । त्यो दीपले नेपाली समाजलाई ज्ञान, संस्कार, स्वाभिमान र लोकतन्त्रको मार्ग देखाइरहेकै छ ।
त्यसैले आजको दिनमा हामी केवल इतिहास सम्झिरहेका छैनौँ ; हामी एउटा आदर्श, एउटा दृष्टि र एउटा प्रेरणाको पुनर्पुष्टि गरिरहेका छौँ ।
जयतु संस्कृतम् ।
